Akkoord VS-Iran
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
In een wereld waarin alleen het politieke overleven van de zittende macht en de korte termijn tellen, is het voorlopige akkoord tussen de Verenigde Staten en Iran een logische stap. Voor beide partijen viel weinig meer te winnen in deze zinloze, uitzichtloze en roekeloze oorlog, die op 28 februari begon met Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iraanse doelen. De echte doelen waren nooit helder. En wat de Amerikaanse president Donald Trump en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu aan doelen formuleerden, was toch al onhaalbaar: een einde aan het Iraanse regime maken, een einde aan de veronderstelde nucleaire ambities van Iran, een einde aan de Iraanse dominantie in het Midden-Oosten en een einde aan de steun voor Irans bondgenoten in de regio, zoals Hezbollah – alles kwam wel een keer voorbij. Maar naarmate de oorlog vorderde, concentreerde de aandacht van de wereld zich steeds meer op de Straat van Hormuz.
Deze cruciale maritieme vaarroute was vóór de oorlog gewoon open. Tijdens de oorlog blokkeerde Iran de Straat van Hormuz, met grote gevolgen voor de wereldeconomie. In plaats van dat de VS en Israël Iran afknepen, wat de bedoeling was, gebeurde het tegenovergestelde. De gesprekken over het voorlopige akkoord, waarvan de details de komende zestig dagen moeten worden uitgewerkt, gingen vooral hierover. Dat is een teken dat Iran deze oorlog domineerde. Dit is geen oorlog geweest om in termen van winnaars te spreken. Feit is wel dat het regime in Iran er nog zit, en wellicht steviger dan in februari in het zadel. En dat de voorwaarden van het voorlopige akkoord in veel opzichten gunstig voor Iran zijn. Wat de Amerikanen en Israëliërs ook bezielde in februari, hun doelen zijn niet bereikt.
Dat er een voorlopig akkoord ís, is natuurlijk een opluchting. De kans op nieuwe escalaties in de regio is ook even wat gezakt. De Straat van Hormuz gaat weer open. Maar het lijkt allemaal broos. Vooral de situatie in Libanon is zorgelijk. Dit land leed veruit het meest in de oorlog. En ook na het sluiten van het akkoord zijn Israëlische aanvallen op Libanon doorgegaan, in alle hevigheid. Netanyahu deed niet mee aan de gesprekken over het akkoord, en zegt dat Israël er geen deel van uitmaakt. Over die vraag bestaat veel onduidelijkheid, bijvoorbeeld of Israël zich moet terugtrekken uit gebieden in Libanon die de afgelopen maanden zijn bezet, en of het toch de aanvallen moet stoppen. Hoe dan ook: Israël heeft nog geen doel bereikt en de afgelopen weken kwam er veel onenigheid met de VS aan het licht. De strategische positie van Israël is sterk verzwakt. Omdat de situatie rondom Libanon onduidelijk is, ondanks een vrijdag aangekondigde wapenstilstand, betekent dat dat er nog lang geen zicht is op een iets duurzamere kalmte.
Netanyahu had bij Trump hartstochtelijk gepleit voor een aanval op aartsvijand Iran, zoals hij ook bij diens voorgangers had geprobeerd. Trump ging erin mee, maar vanuit Washington kwamen al snel signalen dat zijn regering de prijs van de vriendschap met Israël wel erg hoog vond. Als gevolg van de oorlog stegen de olie- en energieprijzen wereldwijd. De historisch impopulaire Trump gaat een moeilijk verkiezingsseizoen in, met Congresverkiezingen in november. Juist dit kon hij niet gebruiken. Binnenlandse en buitenlandse overwegingen liepen niet synchroon in deze oorlog, en het heeft er alle schijn van dat het bondgenootschap een behoorlijke kras heeft opgelopen.
Net zo belangrijk: de verhoudingen in de regio zijn ten gunste van Teheran veranderd. De Iraanse regering heeft de tijd simpelweg uitgezeten, ondanks de dood van opperste leider Ali Khamenei vroeg in de oorlog. De details van het voorlopige akkoord verraden dat de onderhandelingen grotendeels op hun voorwaarden zijn gevoerd.
Iran zag dat landen in de Golfregio begonnen aan te klitten tegen Israël. Het betrok Saoedi-Arabië, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten met succes in de oorlog, alleen al door de onzekerheid aan te wakkeren. Met name de Golfstaten zagen inkomsten uit olie of toerisme opdrogen en werden geconfronteerd met hun kwetsbaarheid. Israël en de Verenigde Staten hebben de belangen van die staten niet gediend met de aanval op Iran. Het zal ze laten nadenken over de waarde van hun vriendschap. Iran heeft op dit vlak een doel bereikt dat in vredestijd onhaalbaar is.
Voor de wereld zijn er alleen maar sombere lessen te trekken uit deze bijna vier maanden durende nachtmerrie. Oorlog ligt altijd om de hoek. Wereldleiders zijn bereid uiterst ver te gaan, ook als dat geen enkel realistisch doel dient. De wereldeconomie is buitengewoon kwetsbaar. Allianties zijn broos. En kans op een nieuwe ronde van escalatie is groot. Niet Iran, maar de oude wereldorde is verslagen. De orde onder Trump kent haar eigen wetten. En die zijn niet mals gebleken.