Wolynië De vernoeming van een Oekraïense legereenheid naar een omstreden strijdgroep uit de Tweede Wereldoorlog is in Polen slecht gevallen. De kwestie kan er een belangrijk binnenlands politiek strijdpunt worden.
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky met de Poolse premier Donald Tusk. De relatie tussen beide landen staat onder druk door een hoogoplopende ruzie over de naamgeving van een Oekraïense legereenheid.
De verhouding tussen Polen en Oekraïne staat onder druk nu historische spanningen in de buurlanden opnieuw zijn opgelaaid. De Poolse president Karol Nawrocki maakte vrijdag bekend dat hij de Oekraïense president Volodymyr Zelensky de hoogste Poolse staatsonderscheiding, de Orde van de Witte Adelaar, afneemt.
Directe aanleiding was de vernoeming van een Oekraïense legereenheid naar het Oekraïense Opstandelingenleger OePA, dat voor onafhankelijkheid streed tijdens de Tweede Wereldoorlog. De benaming ‘Helden van het OePA’ ligt in Polen uiterst gevoelig, vanwege de rol die de beweging speelde bij etnische zuiveringen waarbij naar schatting honderdduizend Polen omkwamen.
Nawrocki sprak van „het verheerlijken van bandieten en moordenaars” en zei dat de „Poolse pijngrens is overschreden” – een boodschap die resoneert in Polen. Daarop zei Zelensky dat Nawrocki op Orbán begint te lijken – de oud-premier van Hongarije die continu het conflict zocht met Oekraïne voor politiek gewin. De Poolse premier Donald Tusk probeert de boel te sussen, maar dat lijkt hem nog niet te lukken.
Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne in 2022 geldt Polen als één van de belangrijkste bondgenoten van Kyiv. Het land ving ongeveer een miljoen vluchtelingen op, leverde omvangrijke militaire steun en waarschuwde al vroeg voor de dreiging van Rusland. Om die vriendschap te benadrukken ontving Zelensky in 2023 de Orde van de Witte Adelaar vanwege zijn verdiensten op het gebied van veiligheid en mensenrechten.
Toch bleef een oud geschil over het OePA een bron van onenigheid tussen de twee landen. Oekraïners zien het Opstandelingenleger als een verzetsbeweging tegen de Sovjet-Unie en de Russische overheersing, terwijl OePA in Polen herinneringen oproept aan de wrede massamoord van Oekraïners op hun Poolse buren.
De massamoorden van Wolynië en Oost-Galicië vonden plaats tussen 1943 en 1945 in gebieden die tegenwoordig deel uitmaken van West-Oekraïne. Naar schatting honderdduizend Polen werden gedood, een half miljoen mensen werden verdreven en meer dan duizend dorpen werden verwoest. Bij vergeldingsacties kwamen ook ongeveer tienduizend Oekraïners om.
De massamoorden zijn decennialang verzwegen. Tijdens de communistische periode hielden de autoriteiten de geschiedenis geheim, om ruzie tussen de ‘broedervolken’ te voorkomen. De archieven werden gesloten, op massagraven werden bomen geplant en onderzoeken naar de gebeurtenissen werden verboden.
De kwestie keerde terug op de politieke agenda toen het Poolse parlement de gebeurtenissen in 2016 officieel als genocide bestempelde. Tot ergernis van Oekraïne, waar wordt gesproken over de ‘tragedie van Wolynië’. Sindsdien is er een vete over de kwestie: opgravingen naar massagraven werden stilgelegd, Oekraïense monumenten in Polen verwijderd of door onbekenden beschadigd.
Voor Polen is ‘Wolynië’ een grote open wond, terwijl de gebeurtenissen onder Oekraïners grotendeels onbekend zijn. Ongeveer de helft van de Oekraïners weet niets over de massamoord, zei de Oekraïense historicus Jaroslav Hrytsak vorig jaar toen NRC de regio bezocht. Die „historische asymmetrie” zorgt voor frictie tussen de twee landen.
Nadat Nawrocki zijn besluit bekendmaakte, plaatste Zelensky zaterdag foto’s op X waarop te zien is dat hij zijn onderscheiding per post terugstuurt. Slechts één keer eerder werd de onderscheiding, die sinds 1705 zo’n vijftienhonderd keer is uitgereikt, ingetrokken. Zelensky wees erop dat eerdere dragers, onder wie de fascistische Italiaanse leider Benito Mussolini en de voormalige Duitse bondskanselier en Poetin-bondgenoot Gerhard Schröder, hun onderscheiding nooit hoefden in te leveren.
Ook verschillende Oekraïense ministers en oud-presidenten kondigden aan hun Poolse onderscheidingen terug te sturen.
Kyiv stelde dat het nooit de bedoeling was om Polen „te kwetsen”, maar ook dat „geen enkele president van een ander land ons onze geschiedenis mag voorschrijven”.
Nawrocki benadrukte dat het om een politiek geschil gaat en dat Polen Oekraïne blijft steunen in de oorlog tegen Rusland, al dreigde hij de Poolse steun voor Oekraïense toetreding tot de Europese Unie in te trekken.
De Poolse premier Tusk – een politieke tegenstander van de conservatieve president Nawrocki – sprak van „gebrek aan gevoeligheid” aan Oekraïense zijde en benadrukte dat Rusland de enige is die profiteert van verdeeldheid tussen bondgenoten. „Het front ligt elders”, aldus Tusk.
De afgelopen jaren was juist sprake van verzoening. In 2023 woonden Zelensky en toenmalig president Andrzej Duda gezamenlijk een herdenking van de slachtoffers van Wolynië bij. Ook kregen Poolse onderzoekers toestemming om stoffelijke resten van slachtoffers op te graven.
Sinds de Poolse presidentsverkiezingen vorig jaar is het politieke klimaat echter veranderd. Kritische geluiden over Oekraïne klinker luider, vooral aan de rechterflank. Het sentiment dat Oekraïne onvoldoende waardering toont voor de Poolse steun tijdens de oorlog vindt steeds meer weerklank. Ook het aantal geweldsincidenten tegen Oekraïners neemt toe in Polen.
De intrekking van de onderscheiding moet dan ook gezien worden als een boodschap aan de Poolse kiezers, die eind volgend jaar een nieuw parlement kiezen. Meer dan de helft van de Polen steunt het intrekken van de onderscheiding volgens een recente opiniepeiling – onder de achterban van Nawrocki is dat 80 procent.
Tusk zit in een lastige spagaat. Als premier moet hij formeel nog instemmen met het besluit van Nawrocki. Of hij dat gaat doen is nog niet bekend. Doet hij dat niet, dan is dat koren op de molen van rechtse en nationalistische partijen. Tegelijkertijd wil hij voorkomen dat de relatie met Oekraïne verder verslechtert.
De kwestie zal de komende tijd vaker opspelen. Deze week vindt in de Poolse havenstad Gdansk een internationale conferentie plaats over de wederopbouw van Oekraïne, waar Zelensky wordt verwacht. Op 11 juli is in Polen de jaarlijkse herdenking van de slachtoffers van Wolynië.