Heeft u al een chip in uw hoofd? Ik probeer het zelf elke dag even na te gaan, maar zonder succes. Hoewel, áls die chip er heimelijk in is geplant, zou ik het vermoedelijk zelf toch niet kunnen vaststellen – dus houd me in de gaten, lezers.
Die chip, ingebracht via covid-19-vaccins met de complimenten van Bill Gates en het World Economic Forum, was een van de meer creatieve complottheorieën die in de coronajaren de ronde deden. Het zou een manier zijn voor miljardairs om de wereldbevolking tot slaven te maken. Onzin, maar volgens sommige sociologen (die het zelf natuurlijk academischer zouden formuleren) toch een soort maatschappijkritiek for dummies: je moet het niet letterlijk nemen, net zo min als Trump, maar ze hébben soms een punt.
Ook filosofen die liever niet in de ivoren toren zitten maar achter hun eigen marktkraampje in het publieke debat, deden een duit in het zakje. Wat we meemaakten, met de lockdowns en sluiting van scholen, was „fascisme zonder fascisten”, aldus filosoof René ten Bos, Denker des Vaderlands (2017-2019). Al in het eerste jaar van de pandemie, toen het hele land nog in rep en roer was, stelde hij die verpletterende diagnose in zijn boek De coronastorm. Je denkt dan toch even aan de Chinese diplomaat Zhou Enlai, die in 1972 tegen Henry Kissinger zei, op de vraag wat het effect zou zijn van de Franse studentenrevolte van 1968 (soms verhaspeld tot de Franse revolutie): „Te vroeg om te zeggen.” Zhou was dan ook geen filosoof.
Ten Bos was zeker niet de enige filosoof die met vijftig procent kennis toch tot honderd procent opvattingen kwam. Anderen bombardeerden de media met waarschuwingen voor dictatuur of met de Delfts blauwe wijsheid dat de dood bij het leven hoort – net als in het verkeer (het was nog te vroeg voor een filosofisch oordeel over fatbikes). Toch jammer dat de parlementaire commissie die het coronabeleid nu onderzoekt, behalve een geprangde huisarts niet ook een paar publieksfilosofen zich achter de tafel vraagt te verantwoorden. Zeker nu we inmiddels in een land leven mét fascisten – maar, heel gek, dan juist van het soort dat het hardst tekeer ging tegen het „coronabedrog” (Baudet).
Want wat is er nu terechtgekomen van die totalitaire staat, de Leviathan die uit het coronaschuim zou opduiken om ons te knevelen en uit te zuigen (ook filosofen hebben zich laten meeslepen in de pop-metafysica van de film The Matrix)? Wie de krant openslaat, laat staan zijn dagelijkse potje doomscrollt, komt een heel andere staat tegen. Een die voortdurend onder vuur ligt omdat hij niks voor elkaar krijgt, het weer eens laat afweten, er op los blundert met toeslagen en compensaties, overweldigd wordt door AI, of kapseist onder een ‘gezagscrisis’.
Ziedaar het dilemma van de moderne overheid, oog in oog met een samenleving die niet alleen steeds ingewikkelder is geworden maar ook steeds mondiger. Met nog natte corona-voeten klinkt het verwijt dat de overheid ons bang maakt om niks, periodiek laat inspuiten met overhaast geprepareerde goedjes en thuis opsluit. Eenmaal weer op het droge slaat de pendule terug naar een diep verontwaardigde roep om hard ingrijpen van een nachtwakerstaat die moet ‘leveren’.
De overheid „draagt het zwaard niet zonder reden”, om ook maar eens een oude wijsheid aan te halen (Romeinen 13). Maar dan toch altijd het liefst om de anderen aan te pakken. Het succes van Forum voor Democratie, de partij die munt slaat uit elke zieke complottheorie over een kosmopolitische (Joodse?) elite, komt voort uit die hypocrisie over een staat die vooral niet het zwaard mag trekken, behalve dan tegen volksvijanden in politiek, media en cultuur. Corona is in dat idioom vervangen door de oorlog in Oekraïne, maar het stramien is hetzelfde: we worden belazerd door een leugenachtige overheid. Wat toen de vaccins waren, zijn nu de drones. Wat toen over het World Economic Forum werd beweerd, gaat nu over de NAVO.
Wat zegt dat over het effect van de coronajaren? Filosofen kunnen daar over een jaar of tien, of honderd, vast van alles over zeggen, wie weet zelfs zinnige dingen.