Meervoudige aanvallen Uit onderzoek van NRC blijkt dat het Israëlische leger in drie maanden tijd zeker dertig keer meervoudige aanvallen uitvoerde op medisch personeel in Libanon. „Nederland kan zich niet positioneren als hoeder van internationaal recht als wij een bondgenoot hiermee laten wegkomen.”
Een video van de vijfde aanval in Maifadoun.
Twee ambulances haasten zich naar een groep gewonde hulpverleners. Voor ze daar aankomen, rijden ze een beschadigde ambulance tegemoet. Een bebloede chauffeur stapt uit en begint aanwijzingen te roepen terwijl hij in elkaar zakt. Hij en zijn collega’s zijn zojuist drie keer aangevallen door het Israëlische leger.
Ambulancebroeders Mehdi Abuzeid en Ahmed Hariri rennen met opvouwbare brancards naar de gewonden om hen naar hun eigen auto over te plaatsen. Op het moment dat Abuzeid instapt om weg te rijden, klinkt een harde dreun. De auto schudt, ruiten springen en mensen schreeuwen. Hariri zit op de bijrijdersstoel en ziet Abuzeid hevig bloeden.
Zijn jeugdvriend zal de laatste van vijf aanvallen op 15 april in het Zuid-Libanese dorp Maifadoun niet overleven.
Onderstaande beelden kunnen als schokkend worden ervaren.
Een video van de vijfde aanval in Maifadoun.
Hariri (26) herinnert zich de laatste momenten die hij met Abuzeid doorbracht. „Ik zei hem dat hij niet zijn bewustzijn moest verliezen, terwijl ik het bloeden probeerde te stoppen”, vertelt hij telefonisch vanuit Zuid-Libanon. „Ik ben eraan gewend dat hij lacht en grappen maakt; nu lag hij naast mij dood te gaan.”
Double-taps worden ze genoemd: een militaire tactiek waarbij een eerste bombardement of beschieting wordt opgevolgd door een tweede en soms meer. Waarbij vaak toegesnelde omstanders, hulpverleners en journalisten worden gedood of gewond raken. Het opzettelijk aanvallen van burgers, hulpverleners die na een aanval hulp proberen te bieden of journalisten die verslag doen is een oorlogsmisdrijf.
Uit onderzoek van NRC blijkt dat het Israëlische leger tussen 2 maart en 2 juni dit jaar zeker dertig van zulke aanvallen uitvoerde in de strijd tegen Hezbollah in Zuid-Libanon. Hierbij zijn ten minste 97 mensen gedood en 164 gewond geraakt. Daarbij lijkt het Israëlische leger het vooral gemunt te hebben op medisch personeel. Bij die meervoudige aanvallen werden minstens 28 hulpverleners gedood en raakten er 34 gewond.
Daarnaast heeft het Israelische leger in dezelfde periode ten minste 51 keer directe, gerichte aanvallen uitgevoerd op zorgverleners, ambulances en hulpposten. blijkt uit een inventarisatie van conflictmonitor Acled die NRC analyseerde. Ook wordt er regelmatig direct naast ziekenhuizen gebombardeerd, waarbij zorgpersoneel slachtoffer wordt en ziekenhuizen zwaar beschadigd raken.
Ambulancebroeders Ahmed Hariri links en Mehdi Abuzeid rechts voor de aanval op 15 april.
Het Israëlische leger verwerpt de beschuldiging dat het een double-tap-strategie toepast om ambulances, medisch personeel of hulpdiensten te raken, zo laat het weten in een reactie. Het geeft toe soms meerdere keren op hetzelfde doel te vuren, en claimt dat het geen medisch personeel, maar „alleen militaire doelen aanvalt, in overeenstemming met het oorlogsrecht”. Deze verklaring staat haaks op die van talloze ooggetuigen, Libanese verslaggeving, de conclusies van NRC en geraadpleegde experts.
„Elke double-tap is er een te veel. Dit zijn gewoon overtredingen van het oorlogsrecht en humanitair recht”, reageert Patrick Bolder, oud-luchtmachtofficier en defensie-expert bij The Hague Centre for Strategic Studies. Ook Marieke de Hoon, hoofddocent internationaal strafrecht aan de Universiteit van Amsterdam, veroordeelt de aanvallen. „Nederland kan zich niet positioneren als hoeder van internationaal recht als wij een bondgenoot hiermee laten wegkomen.”
Bij de Israëlische bombardementen zijn in 3,5 maand tijd ruim 4.100 doden en meer dan twaalfduizend gewonden gevallen, van wie een groot deel burgers.
De meervoudige aanvallen in Zuid-Libanon begonnen al snel na de hernieuwde escalatie van de oorlog begin maart. In de meeste gevallen gaat het om twee bombardementen of beschietingen. Het komt ook voor dat dezelfde locatie – of hulpdiensten die daarnaartoe of vandaan onderweg zijn – meer dan twee keer wordt aangevallen, zoals in Maifadoun waar Mehdi Abuzeid werd gedood.
Wat gebeurde er precies in Maifadoun op de dag dat Israëlische drones niet twee, drie maar vijf keer bombardeerden? Tijdens deze vijftrapsaanval zijn in totaal vijf personen gedood, onder wie vier ambulancebroeders. Zeker zes andere hulpverleners raken gewond. Sommigen van hen zijn pas weken later uit het ziekenhuis ontslagen.
De begrafenis van Fadel Sarhan, een van de Libanese hulpverleners die omkwam bij de Israëlische aanval op 15 april in Maifadoun.
Als er aan het einde van de ochtend van 15 april een aanval wordt uitgevoerd in Maifadoun, wordt Gabriel Zalghout op pad gestuurd om de dode die hierbij valt op te halen. Zalghout werkt als vrijwilliger voor de Islamic Health Authority (IHA), een van de organisaties die medische en civiele bescherming bieden in Zuid-Libanon.
De 27-jarige hulpverlener komt net na het middaguur samen met collega’s op de plek aan van het eerste bombardement, zo vertelt hij in een videogesprek.
Als ze het lichaam in de ambulance leggen, worden ze gebombardeerd. Iedereen raakt gewond, Zalghout vliegt door de lucht en belandt enkele meters verderop. Vijf minuten later arriveren twee ambulances van IHA en de Risala Scouts – een andere civiele beschermingsorganisatie. Dan volgt een derde aanval. Twee hulpverleners raken ernstig gewond aan hun nek en borst. Een ander is op slag dood.
Terwijl Zalghout kijkt wie er nog leeft, hoort hij gezoem. Een kleine drone zweeft enkele meters boven de groep. Hij beweegt zich naar een boom om onder te schuilen en bedenkt wat hij moet doen. Dan volgt er een vierde aanval door een andere drone die hen net niet weet te raken.
Hoewel Zalghout gewond is aan zijn benen, legt hij samen met een collega de overlevenden in een ambulance. Daarna rijdt Zalghout duizelig en half bewusteloos de vallei uit. Na een paar honderd meter ziet hij ambulances komen aanrijden met collega’s die hen te hulp komen schieten. Als hij zelf op een brancard wordt gelegd, verliest hij zijn bewustzijn.
Zalghout ligt met twee andere gewonde collega’s achter in de laatste ambulance, die bestuurd wordt door Mehdi Abuzeid en Ahmed Hariri. Vlak voor vertrek richting het ziekenhuis vindt de vijfde aanval plaats waarbij Abuzeid dodelijk gewond raakt. Even later komt een nieuwe groep hulpverleners aan, waarna iedereen naar het ziekenhuis in de stad Nabatiye wordt gebracht.
Bij navraag claimt het Israëlische leger dat het die dag in Maifadoun aanviel wegens „terreurdreigingen”, en dat „Hezbollah-agenten” een ambulance waren binnengegaan. Het geeft toe dat „meerdere paramedici gewond zijn geraakt” bij de aanval. Het incident zou nog steeds „onderzocht” worden.
Het Israëlische leger heeft geen bewijs geleverd aan NRC dat deze claim bevestigt.
In onderstaande animatie wordt uitgelegd hoe de vijftrapsaanval gebeurde. Scroll om stap voor stap door de video te gaan.
Rond het middaguur wordt het dorp Maifadoun aangevallen, waarbij een persoon wordt gedood. Drie hulpverleners arriveren om het lichaam te bergen.
Terwijl de ambulancebroeders het slachtoffer op de brancard leggen, worden ook zij aangevallen. Ze raken alle drie gewond.
Twee nieuwe ambulances met hulpverleners schieten hun gewonde collega’s te hulp. Dan volgt er een nieuw bombardement. Weer zijn er gewonden, een persoon sterft ter plekke.
Een kleine observatiedrone lijkt hen in de gaten te houden. Een andere drone bombardeert nog eens en mist hen op een paar meter na.
De vijf gewonde hulpverleners weten in een ambulance te komen en de plek te verlaten. De twee doden blijven achter.
Terwijl de beschadigde ambulance vol met gewonden naar het ziekenhuis rijdt, komen er twee nieuwe ambulances aan om te helpen. De slachtoffers worden verdeeld over de wagens. Een vertrekt met twee zwaargewonden.
Als de andere wagen ook wil vertrekken, wordt deze opnieuw aangevallen, de vijfde aanval.
Het lukt de ambulance om nog zo’n 50 meter door te rijden, maar is te beschadigd om verder te komen. Nog eens twee nieuwe ambulances brengen de laatste slachtoffers naar het ziekenhuis.
De man die Hariri en Abuzeid op 15 april op pad stuurde, is Mohammed Sleiman. In een videogesprek vanuit Nabatiye vertelt de 43-jarige hoofd van de ambulancedienst hoe gevaarlijk het werk is geworden, en hoe lastig het is om mensen op missies te sturen terwijl er zo veel al niet meer zijn teruggekomen. „We weten niet of en wanneer er een tweetrapsaanval komt. Het maakt niet uit wat je doet of hoe lang je wacht. Ze kunnen nog eens schieten na vijf minuten, twintig minuten, of een uur.”
In april werd zijn vijftienjarige zoon slachtoffer van een aanval. Terwijl hij op een motorfiets onderweg was om voedselpakketten uit te delen aan mensen in de stad, werd hij door een Israëlische drone gedood. „Het voertuig had stickers en lichten, en ze droegen vesten en helmen met emblemen van de burgerbescherming. Toch werden ze drie minuten na vertrek aangevallen”, aldus Sleiman.
Een Frans televisieteam filmde het moment dat Sleiman realiseert dat zijn zoon dood is en in elkaar zakt terwijl collega’s hem troosten. Sleiman: „Hij wilde al sinds zijn zesde met de burgerbescherming meewerken.”
Medio mei riep de ambulancedienst mensen in de omliggende dorpen van Nabatiye om het gebied te verlaten. Vanwege het toenemende geweld van het Israëlische leger kunnen de hulpverleners daar hun werk niet meer uitvoeren en focussen ze zich nu alleen nog op het centrum van de stad. Noodgedwongen werken ze nog maar met een derde van de hulpverleners per dienst omdat ze niet te veel hulpverleners tegelijkertijd op dezelfde plek willen hebben uit angst voor aanvallen.
In zijn carrière van bijna dertig jaar werkte Sleiman als ziekenhuisverpleger, anesthesist en hoofd van de spoedeisende hulp. Sinds 2003 is hij ook ambulancebroeder. „Ik houd ervan om mensen te helpen”, glimlacht hij. Hij is, ondanks het verlies van zijn zoon, vastberaden om zijn werk te blijven doen. „Iedereen wil hier blijven en zijn missie uitvoeren voor de gemeenschap.”
Mohammed Sleiman, hoofd ambulancedienst van Nabatiye, bij het graf van zijn zoon Joud.
Meervoudige aanvallen zijn niet uniek voor de oorlogsvoering van het Israëlische leger in Libanon en Gaza. Israël voerde eerder meervoudige aanvallen uit tijdens de escalatie van het conflict in het najaar van 2024. Ook in Gaza voert het sinds 2023 systematisch gerichte aanvallen uit op hulpverleners, ziekenhuizen en hulpposten, waarbij het eveneens tweetrapsaanvallen gebruikt.
Ook in andere conflicten is het een beproefd middel. Tijdens de Syrische oorlog namen het regime van Bashar al-Assad en Rusland op deze manier hulpdiensten zoals de Witte Helmen onder vuur. Hetzelfde geldt voor Islamitische Staat en Al-Qaida, en de Taliban in Afghanistan. Ook de VS voerden zelf of in coalities met bondgenoten tweetrapsaanvallen uit in landen als Pakistan, Afghanistan, Irak en Jemen, en recenter in Iran en de Golf van Mexico.
Volgens oud-luchtmachtofficier Bolder is een tweetrapsaanval vrijwel altijd bedoeld om omstanders en hulpverleners te raken. Als een leger zeker wil zijn dat het doel geraakt en vernietigd is, kan immers direct een barrage van meerdere raketten afgevuurd worden. Een dergelijke aanval kan vooraf gepland worden met langeafstandsraketten. Daarnaast kan een militair met behulp van drones het doelwit ook in realtime monitoren en volgen, en na een eerste aanval besluiten om tot een volgende aanval over te gaan.
Een voorbeeld hiervan was de inzet van drones bij de aanvallen in Maifadoun op 15 april. Die bevestigen volgens Bolder dat er sprake was van opzet. Volgens Bolder wijzen de bevindingen van NRC er bovendien op dat het Israëlische leger de meervoudige aanvallen bewust en systematisch inzet. „Dat aantal is geen toeval meer of domme pech, maar opzettelijk. Het is onderdeel van de strategie, en zal uit de hogere echelon (van het Israëlische leger, red.) komen.”
Dergelijke aanvallen zijn erop gericht het aantal burgerslachtoffers te maximaliseren, en vooral „om mensen te treffen van een zeldzame categorie”, vervolgt Bolder. „Die capaciteit [van zorgverleners] wordt daarna echt gemist, waardoor er meer burgerslachtoffers vallen omdat die niet meer gered kunnen worden van onder het puin, niet meer met ambulances weg kunnen omdat die er niet meer zijn.”
Volgens het oorlogsrecht moet elke aanval getoetst worden aan de vraag of het doelwit legitiem is en of de aanval proportioneel is – dat wil zeggen, of het verwachte militaire voordeel van de aanval opweegt tegen de verwachte nevenschade zoals burgerslachtoffers. Een eventuele volgende aanval op hetzelfde doel moet opnieuw getoetst worden. Zo is het aanvallen van een gewonde tegenstander, die daardoor buiten gevecht is gesteld, een oorlogsmisdrijf.
Daarnaast is bij elke volgende aanval de kans groter dat er hulpverleners en andere burgers aanwezig zijn, waarmee bij elke volgende aanval de kans groter is dat deze niet meer proportioneel is, aldus Marten Zwanenburg, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensie Academie. Volgens hem heeft Israël genoeg methoden om te beoordelen of een aanval legitiem is.
Medisch personeel geniet bovendien bijzondere bescherming. Israël beweert vaak dat leden van Hezbollah zich voordoen als zorgpersoneel en ambulances gebruiken om strijders en wapens te vervoeren. Bewijs hiervoor is nooit bevestigd of geverifieerd. In de video van de laatste aanval in Maifadoun – gemaakt met een GoPro op het uniform van een van de ambulancebroeders van binnenuit de ambulance – zijn geen aanwijzingen te zien voor de aanwezigheid van wapens of Hezbollah-strijders in de ambulances.
De medische organisatie IHA is gelieerd aan Hezbollah en de Risala Scouts aan de aan politiek verwante Amal Beweging. Hezbollah biedt ook op andere gebieden sociale diensten voor Libanese burgers. Maar medisch personeel is te allen tijde beschermd, ongeacht de politieke affiliatie, benadrukt De Hoon. „Een affiliatie maakt hulpverleners geen legitiem doelwit. Dat verandert alleen als ze onderdeel zijn van de gewapende strijd.”
Die bescherming blijft overeind als hulpverleners een Hezbollah-strijder behandelen – zij moeten immers volgens het internationaal humanitair recht aan alle partijen hulp kunnen verlenen.
Een man draagt het scherfvest van een van de gedode hulpverleners tijdens zijn begrafenis in de Zuid-Libanese stad Sidon, een dag na de aanval van 15 april in Maifadoun.
Nadat het Israëlische leger de invasie in de omgeving van Nabatiye de afgelopen weken nog intensiveerde, keren inmiddels weer duizenden mensen terug naar het gebied vanwege het ingaan van een staakt-het-vuren dit weekend.
Ondanks de meervoudige aanvallen willen de hulpverleners door, vertelden ze eind mei. Ahmed Hariri wil laten zien „dat hier mensen sterven alleen maar omdat ze hulpverleners zijn”, zegt hij. Steeds meer ambulancebroeders dragen daarom camera’s met zich mee om vast te leggen hoe zij hun werk doen, en dat ze geen wapens vervoeren zoals het Israëlische leger claimt.
„Ik heb ervoor gekozen om mensen te helpen, dit is ons pad. Ik zal doorgaan tot mijn laatste adem”, zegt Hariri. „Wat Mehdi is overkomen maakt mij alleen maar sterker.”
Volgens nabestaanden werd Mehdi Abouzeid op zijn sterfbed verteld te rusten. Waarop hij antwoordde: „Als wij rusten, wie werkt er dan?”
Reageren? Onderzoek@nrc.nl
Er bestaat geen officiële definitie van een meervoudige aanval (in het Engels vaak aangeduid als double-tap strike), waar internationaal consensus over bestaat. Bepaalde elementen komen echter vaker terug. Daarom richtte NRC zich voor dit onderzoek op incidenten met ten minste twee aanvallen na elkaar op dezelfde locatie, waarbij toegesnelde hulpverleners en omstanders geraakt worden, en/of waarbij hulpverleners getroffen worden terwijl zij reageren op of onderweg zijn naar een aanval, of terwijl ze slachtoffers van die aanval vervoeren.
Om tot het bovengenoemde aantal meervoudige aanvallen te komen heeft NRC vooral gebruik gemaakt van de database van conflictmonitor ACLED, en daarnaast van die van conflictmonitor Airwars. ACLED inventariseert en omschrijft de aanvallen, maar houdt zelf niet bij of een aanval een double-tap was. Daarom doorzocht NRC de database en verifieerde het de informatie over de aanvallen met andere bronnen zoals (lokale) nieuwsartikelen, overheidscommunicatie en sociale-mediaberichten over de aanvallen en slachtoffers. Vanwege de grote hoeveelheid aanvallen kan het zijn dat het geverifieerde aantal een onderschatting is.
Voor het aantal directe aanvallen op de zorg las NRC alle beschrijvingen van incidenten van ACLED in Libanon en selecteerde de gevallen die daarop wezen. Daarnaast sprak NRC met ooggetuigen en slachtoffers van de vijfvoudige aanval in Maifadoun, en analyseerde het beeldmateriaal dat door een van de ambulancebroeders is gemaakt.
Vanwege het sterke bondgenootschap tussen Nederland en Israël, vroeg NRC het ministerie van Buitenlandse Zaken over de gevolgen van deze conclusies voor de relatie tussen de twee landen. Het ministerie reageert dat het kabinet „ernstig bezorgd” is over „de dood van hulpverleners” en „serieuze vraagtekens” heeft „bij de proportionaliteit van het Israëlische militaire optreden”.
„De Nederlandse inzet richting Israël is er een van druk en dialoog, waarbij het kabinet voortdurend weegt op welke manier het beste kan worden bijgedragen aan gedragsverandering van Israël. Ontwikkelingen op de grond, en beschikbare informatie hierover, worden in deze inzet continu meegewogen. Het uitgangspunt van het kabinet is om hierin zoveel mogelijk in Europees verband op te treden.”
Met medewerking van Abbas Fakih.