Tien jaar referendum Drie Nederlanders moesten tijdens de Brexit-jaren hun weg zien te vinden in het Verenigd Koninkrijk. „Keep calm and carry on. Dat is een beetje uitgekauwd, maar wel waar”, zegt één van hen.
Voor de één voelde de Brexit als een echtscheiding, voor de ander was de uittreding reden om van nationaliteit te wisselen. De Brexit had niet alleen zware economische, geopolitieke of beleidsmatige gevolgen.
Dinsdag is het tien jaar geleden dat het Verenigd Koninkrijk naar de stembus ging over de vraag of de Britten wel of geen lid moesten blijven van de Europese Unie. Het werd leave, met 51,9 procent van de stemmen.
Drieënhalf jaar later, eind januari 2020, was de uittreding een feit. Nog eens een jaar later gingen alle nieuw overeengekomen regels en afspraken tussen het VK en de EU in. In die rommelige overgangsjaren moesten Britten, maar ook EU-burgers, besluiten nemen over hun leven. Drie interviews.
Patricia Trijbits opende haar pannenkoekenrestaurant in Londen kort na het Brexit-referendum. De uittreding van het VK uit de EU leverde haar veel extra papierwerk op.
Een week voor het Brexit-referendum had Patricia Trijbits het huurcontract getekend van het pand waar haar pannenkoekenrestaurant Where the Pancakes Are zou komen. Op de dag van het referendum waren haar Nederlandse ontwerpers onderweg naar Londen, om alles op te meten en in te tekenen. „De dag erna zaten we rond de tafel en we hadden geen idee wat we moesten zeggen. We hadden geen idee dat de Brexit zo’n keerpunt zou worden in de verandering van de wereldorde.”
Trijbits woonde in 2016 al zeventien jaar in Londen. Dankzij het vrije verkeer van personen en goederen binnen de Europese Unie waren dingen als werkvergunningen, visa of regels over import en export nooit in haar hoofd opgekomen. „Je hoefde nooit ergens over na te denken, alles kon altijd gewoon.” Bij haar eerste restaurant – vlakbij London Bridge, onder een spoorbrug – had ze het geluk dat de Britse regering de Brexit nog moest uitonderhandelen met Brussel. Bij het tweede filiaal in Battersea lag dat anders. Ze huurde dezelfde ontwerpers in, maar moest dit keer alles in Engeland laten maken.
De eerste jaren na de uittreding was het zoeken naar wat werkte met al dat extra papierwerk, bijvoorbeeld met leveranciers van groente en fruit. „In het begin kregen we champignons uit China in plaats van uit Nederland, dat vond ik moeilijk.” Voor haar bedrijf is het juist belangrijk dat alles van dichtbij komt: eieren uit Cornwall, vlees uit Yorkshire. „Inmiddels is het gelukkig rechtgetrokken. We krijgen aardbeien uit Nederland als de Britse nog niet te krijgen zijn.”
Ongeveer een derde van haar werknemers is Brits, schat ze in, en dat was zonder de Brexit niet anders geweest. „Alleen dan was de rest misschien allemaal uit Oost-Europa gekomen. Het allerleukste vind ik dat we nu een echte mix hebben. We hebben teamleden uit landen als Litouwen, India, Pakistan en Maleisië. Echt een verrijking.” Visa blijven wel een probleem. De regels veranderen vaak en dat levert onzekerheid op voor de werknemers.
Trijbits en haar man kregen een permanente verblijfsvergunning. Na een eerste afwijzing van het Britse ministerie van Binnenlandse Zaken, dat wel. „Ze maakten het heel ingewikkeld en lieten het helemaal aan ons om bewijs aan te dragen. Plenty vrienden werden ook afgewezen.” Hun kinderen hebben twee nationaliteiten omdat die allebei in het Verenigd Koninkrijk zijn geboren. Zij en haar man niet omdat Nederland het hebben van dubbele nationaliteiten alleen in uitzonderlijke gevallen toestaat.
Vóór het referendum had ze weleens overwogen om Brits te worden. „Dit is waar ik me thuis voel, wat ik thuis noem, en dan zou ik kunnen stemmen en bijdragen aan de samenleving. Maar dat gevoel werd na de Brexit wel erg wankel.” Ondanks alle nadelen van de Brexit en de hoge kosten van het dagelijks leven zeuren en klagen mensen hier minder dan in Nederland, zegt Trijbits. „Ze nemen dingen zoals ze zijn, het leven gaat door. Zo van, Keep calm and carry on. Dat is een beetje uitgekauwd, maar wel waar.”
Advocaat Maurits Dolmans zag de bureaucratie na de Brexit alleen maar toenemen.
Voor Maurits Dolmans (66) was de Brexit emotioneel, er moest rouwverwerking aan te pas komen. „Het was een aanval op mijn identiteit. Het voelde als een scheiding, of een overlijden in de familie.” Dat krijg je als je eurofiel en anglofiel tegelijk bent, zoals hij.
Dolmans studeerde rechten en koos in de jaren tachtig voor een baan in het Europees recht, uit volle overtuiging van het belang van Europese samenwerking: „Dit is één van de grote, politieke, juridische projecten van deze tijd, dacht ik. Die moeten beschermd worden en verder ontwikkeld worden.” Hij werkt nu, veertig jaar later, nog steeds voor hetzelfde internationale advocatenkantoor. Dit interview is op persoonlijke titel.
In 2010 verhuisden Dolmans en zijn vrouw Erika naar de Londense wijk Hampstead, vlakbij de beroemde heide met weidse uitzichten over de hoofdstad. „Een ontzettend leuke buurt, vol excentriekelingen. Iedereen kent elkaar. Er is muziek, er is theater, we hebben discussiegroepjes.” Geen plek waar je veel Leave-stemmers zou verwachten. „Zelfs hier bleken sommige mensen niet voor rede vatbaar. Ze kwamen met onzinnige argumenten over soevereiniteit, visserij, immigratie. Dus ik zag de bui al hangen.”
Samen met zijn vrouw ging hij de straat op in 2016, campagne voeren voor Remain. Hij een bord met „EU = Peace, prosperity, people and power”, zij met een zinkend schip met SOS-letters erbij. Maar de Remainers deden het verkeerd, zegt hij nu. „We hadden te weinig aandacht voor identiteit. Voor dat je zo Engels kunt zijn als je maar wilt binnen Europa.”
In zijn notitieboekje heeft Dolmans de gevolgen van de Brexit op een rij gezet voor de afdeling mededingingsrecht van zijn kantoor. In 2020, dus vóór het Verenigd Koninkrijk officieel de Europese Unie verliet, hadden ze dertien juristen op hun Londense afdeling. Vorig jaar waren ze met 28, meer dan dubbel zoveel. En dat alleen door de Brexit: „Het gaat om fusies, overnames en zaken die nu zowel in Engeland als in Brussel moeten worden nagekeken. Allemaal dubbel werk, zonder enig nut voor de maatschappij of de economie.”
Zo profiteerden een paar kleine sectoren van de Brexit, terwijl de Britse bevolking alleen maar heeft verloren, zegt Dolmans. „Douaneambtenaren wonnen, fytosanitaire controleurs, advocaten dus. Dit zeg ik om de ironie te benadrukken, hè. Iedereen had het over minder red tape. Nou, het is méér red tape geworden.” Niet minder, maar meer bureaucratie.
In hun buurt is de Brexit geen onderwerp meer. „In zo’n beleefde maatschappij als hier heb je het er maar niet meer over. En ze zeggen: we hebben al genoeg splitsing in de maatschappij, met Nigel Farage enzo.” Dat is het zure, vindt hij, Farage voerde campagne voor de Brexit en tegen het vrije verkeer van personen binnen de EU. Nu is hij opnieuw populair, door te ageren tegen immigratie uit andere werelddelen dan de EU. Die steeg nadat de grenzen met de EU dicht gingen. „Hij plukt de vruchten van zijn eigen wanbeleid.”
Dolmans heeft zijn trauma inmiddels verwerkt. Hij denkt niet dat opnieuw toetreden tot de EU voorlopig realistisch is voor het VK. „Het blijft aanmodderen.”
Henk van Klaveren, die al sinds 2004 in het Verenigd Koninkrijk woonde, voelde zich door het Brexit-referendum ineens een buitenstaander.
Voor Henk van Klaveren (40) veranderde er al iets tijdens de campagne voor het Brexit-referendum, nog vóór de uitslag. Plots, vertelt hij, „was ik de ander”, een buitenstaander. Zijn plaats in het Verenigd Koninkrijk, als Nederlander, had hij daarvoor altijd als vanzelfsprekend ervaren. Hij was er sinds 2004, toen hij naar Glasgow kwam om te studeren.
Toen hij in 2022 terugging naar Nederland, naar een Utrechtse woonwijk, kwam hij met een partner uit Schotland, Struan Campbell (39), een Britse tweeling, en de Britse nationaliteit. Niet omdat hij die nationaliteit zo graag wilde, maar omdat het moest.
Natuurlijk was hij niet van plan geweest zo lang te blijven, maar het liep zo. Na zijn studie ging hij in het parlement werken voor de Liberaal-Democraten, „de Britse zusterpartij van D66 en de VVD”. „Mensen uit Nederland vroegen mij vaak: goh, dat je in het parlement werkt daar, hoe kan dat?” Maar hij was daar niet de enige buitenlander, dat vond hij juist zo prettig aan het VK: „Het maakt niet uit wie je bent, waar je vandaan komt. De houding was: je spreekt Engels, je wil meedoen, kom erbij.” Er liepen ook Amerikanen rond, hij had een Duitse collega. Natuurlijk, het was deels Britse beleefdheid, zegt hij, maar „je zult niet snel het gevoel hebben dat je niet welkom bent”.
Tot die vanzelfsprekendheid wegviel. Hij wílde zich wel in de campagne over het referendum mengen, maar vond het niet op zijn plaats. „Om daar als Europeaan campagne te voeren voor Europa, ik dacht: dit komt beter over als het van de Britten komt.” Hij had ook geen stemrecht bij het referendum. Maar als hij hoorde hoe sommige politici over de EU praatten, dacht hij wel: „Waar héb je het over?”
Hij wist dat hij de Britse nationaliteit moest aannemen toen ze besloten hun huurhuis in Londen te verruilen voor een koophuis in Nederland. Ze gingen naar zijn thuisland omdat de kinderen daar „meer zelfstandigheid hebben dan ze ooit in het VK hadden kunnen krijgen”. Omdat ze op straat kunnen spelen, naar vriendjes in de buurt kunnen lopen. Want wat als de kinderen niet konden aarden? Als ze een paar jaar later toch terug zouden willen, of over een poos, als zijn schoonouders hulpbehoevend zouden worden? Dan zou het té ingewikkeld worden om telkens op een tijdelijk visum te moeten, of door het tijdrovende proces van een verblijfsvergunning te moeten gaan.
Hij kreeg zijn burgerschap tijdens een héél Britse ceremonie, waarbij hij trouw moest beloven aan wijlen koningin Elizabeth. Ergens, zegt hij, was dat wel een ervaring. „Aan de andere kant vond ik het ook heel jammer”, omdat het móést om zijn band met het land voort te zetten.
Stel, Nederland en Engeland zouden tegenover elkaar staan op het WK voetbal, dan zouden zijn kinderen wel voor Engeland zijn, zeiden ze laatst. Ze waren zeven jaar toen ze verhuisden. „Het zijn gewoon Engelse kinderen die toevallig nu in Nederland zitten.” Maar ze worden wel, ziet hij, „steeds Nederlandser”.