Gunther von Hagens (81) was de man achter de anatomiemusea Body Worlds, onder meer gevestigd aan het Amsterdamse Damrak. Nu hij is overleden zal Dr. Tod onderdeel worden van de wereld die hij zelf schiep.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Veertig jaar werkte hij als anatoom en nooit zag hij naar eigen zeggen twee keer hetzelfde hart. Zijn fascinatie voor het menselijk lichaam maakte van de excentrieke Gunther von Hagens een van de bekendste artsen ter wereld. Niet omdat hij genas, maar omdat hij het als levenswerk beschouwde anderen over hun lichaam te leren.
Von Hagens stond in de jaren zeventig aan de wieg van een proces dat hij ‘plastinatie’ doopte. Tijdens de procedure wordt het lichaam van binnenuit geplastineerd, waardoor organen, pezen en spieren perfect bewaard blijven. Het resultaat van de techniek is sinds 2014 onder meer te zien aan het Amsterdamse Damrak, in anatomiemuseum Body Worlds. De permanente expositie voert de toeschouwer langs tientallen binnenstebuiten gekeerde lichamen, die samen een kaartje leggen, paardrijden, saxofoon spelen of boogschieten.
Gunther von Hagens werd in 1945 geboren in het dorp Alt-Skalden, in het huidige Polen. De fascinatie voor zijn eigen lichaam begon op 6-jarige leeftijd, vertelde Von Hagens veel later. Hij stoot als kind zijn slaap, begint hevig te bloeden en hoort een arts in het ziekenhuis tegen zijn collega zeggen dat hij het ‘waarschijnlijk niet zou halen’. De jonge Von Hagens lijdt aan hemofilie, waardoor zijn bloed nauwelijks stolt.
‘De artsen waren als kind geboeid door mijn lichaam, dat wakkerde mijn eigen interesse aan.’ De Duitser gaat medicijnen studeren, maar dat is aanvankelijk van korte duur. Tuigt hij als ‘kind van de DDR’ nog een gedenkaltaartje voor Stalin op in zijn slaapkamer, als student begint hij te twijfelen aan de Sovjetideologie. Von Hagens voegt zich bij studentenprotesten tegen de communistische inval van het toenmalige Tsjechoslowakije.
Via Tsjechoslowakije probeert Von Hagens uiteindelijk het ‘vrije’ Oostenrijk te bereiken, maar zijn poging mislukt en de 23-jarige student verdwijnt in 1969 in de gevangenis. Anderhalf jaar later koopt West-Duitsland hem voor omgerekend 20 duizend euro vrij, zo blijkt decennia later uit een boek over politieke gevangenen uit de DDR. Zijn gevangenschap inspireert hem als mens en arts, zegt hij later: hij leert er doorzetten en zijn solidariteit met zijn medemens groeit erdoor.
Zijn medicijnenstudie zet Von Hagens uiteindelijk in het Westen voort, hij gaat aan de slag bij het Instituut voor Pathologie en Anatomie van de Universiteit Heidelberg. De stad biedt inspiratie: hij bestudeert er onder meer organen die zijn ingegoten in grote kunststof blokken.
Von Hagens legt zich toe op het plastineren en in 1995 opent in Japan zijn eerste tentoonstelling ‘Body Worlds’. De Duitser werkt op dat moment al zo’n twintig jaar aan de techniek. Hij verwijdert huid en vet van het lichaam, vervangt de lichaamssappen door vloeibaar kunststof, brengt ze in de gewenste positie en hardt het geheel uit in een speciale cabine. Het is arbeidsintensief werk, vertelde Von Hagens: volledige preparatie van een lichaam kan tot 1.500 uur duren.
Aan lichamen geen gebrek: volgens het door Von Hagens opgerichte Institute for Plastination gaven wereldwijd meer dan 20 duizend mensen zich als potentiële donor op. Toch stuit de methode op weerstand. Waarom zou men niet over anatomie kunnen leren aan de hand van gewone plastic lichaamsmodellen uit een biologielokaal?
Daarnaast wordt Von Hagens verweten dat hij de lichamen in genderstereotyperende houdingen plaatst en een ‘peepshow des Todes’ optuigt met zijn project. Weer anderen trekken een vergelijking met Josef Mengele, die in nazi-Duitsland gruwelijke experimenten uitvoerde op Holocaust-slachtoffers.
Hoewel Von Hagens zijn project uiteindelijk uitbreidt naar tientallen steden over de hele wereld, wil niet ieder land iets van ‘Dr. Tod’ weten. In Londen gaat een man een lichaam uit de expositie te lijf met een hamer. Von Hagens aanbod om het lichaam van paus Johannes-Paulus II te plastineren, wordt hem in het Vaticaan niet in dank afgenomen.
Body Worlds wordt daarnaast geplaagd door een schandaal in China. Het Duitse blad Der Spiegel weet te onthullen dat meerdere lichamen die Von Hagens wil gebruiken voor zijn werk, mogelijk toebehoren aan geëxecuteerde gevangenen. De lichamen worden uiteindelijk begraven.
Stevige kritiek klinkt er ook op Von Hagens’ besluit om voor een betalend publiek en camera’s een autopsie uit te voeren. De beelden worden live uitgezonden door een Britse commerciële zender en doen denken aan een moderne variant van de anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. De vergelijking met het schilderij cultiveert hij graag: de zwarte hoed die hij altijd draagt, is volgens Von Hagens een hommage aan het werk van Rembrandt.
De kritiek op zijn intenties begrijpt hij niet goed, blijkt door de jaren heen uit interviews. ‘Ik zie geen ruimte vol lijken of een dodenhal’, zegt hij eind jaren negentig bijvoorbeeld. ‘Wat ik doe, is een brug slaan naar je eigen lijf. Als je naar de modellen kijkt, herken je jezelf als deel van de menselijke soort.’
Ook voor zichzelf zag hij een toekomst als ‘Body Worlds-model’ voor zich. ‘Ik wil dat mijn lichaam in transparante plakken wordt gesneden, zodat ze overal ter wereld tentoongesteld kunnen worden’, zegt hij in 2007. Drie decennia nadat de eerste tentoonstelling haar deuren opende, overlijdt Von Hagens, na twintig jaar aan Parkinson te hebben geleden. ‘Mijn lichaam zal een bron van educatie blijven, ook nadat ik al weg ben.’
De ruiter op het paard Niet alleen prepareert Body Worlds menselijke lichamen, ook een paard is voor de tentoonstelling geplastineerd. Volgens critici overschrijdt Von Hagens daarmee de grens van sensatiezucht.
De zwangere vrouw Een liggend lichaam waarvan de buikwand is geopend, de foetus is in de baarmoeder zichtbaar. In Londen gooit een bezoeker uit walging verf naar het model.
Het vrijende paar Ook seks hoort volgens Von Hagens bij het mens-zijn. In Duitsland leidt het werk tot politieke ophef, het werk is inmiddels in Amsterdam te zien.
Source: Volkskrant