Dit is alweer het laatste deel van de Masterclass Vogelen voor beginners. Met alles wat je las en leerde tot nu toe, kun je echt járen vooruit. Maar het kan natuurlijk dat het vogelaarsvirus je zo te pakken heeft dat je nu al weet dat je méér wil.
De Masterclass ‘Vogelen voor beginners’ verscheen oorspronkelijk als e-mailcursus, bestaande uit vijf mails verspreid over vijf weken. Het is aan te raden om deze gids niet in één keer, maar in etappes én in de juiste volgorde te lezen.
Wil je terug naar de andere delen, klik hier.
Voor die fanatiekelingen geef ik nog even een overzicht van activiteiten om een ‘gevorderde’ vogelaar te worden. Misschien word je wel een ‘twitcher’ en scheur je het hele land door voor een glimp van één zeldzame dwaalgast, waar je waarschijnlijk een grote groep net zo fanatieke soortgenoten behangen met kijkers en enorme toeters zult aantreffen. Voor elk wat wils in vogelaarsland.
Je leert snel beter kijken en herkennen als je op pad gaat met een (zeer) ervaren vogelaar. Op dit vlak organiseren lokale natuurverenigingen, vogelwerkgroepen en grote natuurorganisaties van alles – zoals excursies van Vogelbescherming, Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en IVN. Ook zijn er diverse particuliere en/of commerciële initiatieven. Zo kun je een excursie boeken bij Arjan Dwarshuis, een van dé vogelaars van Nederland: wereldrecordhouder vogels kijken en regelmatig in de media te zien en te horen. Weinig mensen zijn zó aanstekelijk enthousiast over vogels als hij. Het Vogelinformatiecentrum op Texel organiseert permanent vogelexcursies, en op datzelfde eiland is ook de bekende vogelaar Klaas de Jong te boeken die met zijn vrolijke vogelbus het hele eiland met je afrijdt naar de beste vogelplekken. Ook zijn er vogelexcursies van Vogelskijken.nl, alsmede van Birding Holland en Dagje in de Natuur. En reisorganisatie Birding Breaks organiseert naast (verre) buitenlandse reizen ook korte dagexcursies in eigen land.
Niet alleen online zijn er diverse websites te vinden die puur over vogels gaan (ik heb ze eerder in deze cursus al genoemd), er verschijnen ook tijdschriften voor vogelliefhebbers. Ouderwets en een gepasseerd station, die papieren producten? Ik dacht het niet! Zo is de kwaliteit van de fotografie vaak adembenemend mooi – en dus zijn het begerenswaardige objecten op je salontafel. Chagrijnig, moe? Pak zo’n blad, blader wat en je kunt er weer even tegen. Mooie bijkomstigheid is dat je er meteen weer wat van leert, want ze staan vol leuke weetjes en feiten over vogels.
Natuurlijk wordt een beetje vogelfan lid van de Vogelbescherming, de vereniging uit Zeist die er alles aan doet om vogels te beschermen. Zij geven vijf keer per jaar het blad Vogels uit, met diverse rubrieken, columns, artikelen en foto’s. Ook prachtig en net zo afwisselend qua inhoud is Roots: het bekendste natuurblad, niet alleen vogels dus, maar de vogelaar komt hier ruimschoots aan zijn trekken in tien edities per jaar. En er is het tweemaal per jaar verschijnende Roots Vogelmagazine van dezelfde makers.
Relatief nieuw is het eveneens van prachtige foto’s vergeven Vogelskijken Magazine (zesmaal per jaar). Zeker niet onvermeld mag blijven het werkelijk schitterende en zeer dikke salontafelblad Fwiet, gemaakt door twee Belgische en altijd vrolijke vogelfanaten (Jeroen Denaeghel en cabaretier Begijn Le Bleu), dat tweemaal per jaar verschijnt. En dan is er nog Limosa, viermaal per jaar, van de wetenschappelijke vogelonderzoekers van Sovon (zie ook verderop in dit overzicht).
Er zijn ook geweldig leuke vogelpodcasts, voor in bed, tijdens het koken, in de auto, de trein, op de fiets of wandelend – al zou ik in de laatste twee gevallen aanraden lekker niets op je oren te zetten en te genieten van de zang van vogels. Zo is daar de onvolprezen Vogelspotcast van de al eerdergenoemde Arjan Dwarshuis en zijn jeugdvriend, de eveneens altijd enthousiaste Gisbert van Baalen. Hij wist bij de eerste afleveringen nog bijna niets van vogels, maar dankzij allesweter Arjan leert hij elke dag bij. Een hilarische podcast, vooral vanwege de interactie tussen de twee heren, maar ook bijzonder leerzaam. Tip, zoals ze het ook zelf op hun website vermelden: als je net begint met vogels kijken, begin dan gewoon bij hun eerste aflevering (uit 2021). De podcast zal niet snel gedateerd raken.
Ook Vogelbescherming Nederland heeft meerdere podcasts, met onder meer de inmiddels gerenommeerde Vogelboekenpodkast, waarin twee medewerkers van Vogelbescherming in gesprek gaan met de auteur van een (nieuw) vogelboek. Maar er zijn ook podcasts over andere onderwerpen en reportages – voor elk wat wils. De makers van Roots hebben ook een aantrekkelijke podcast: Notenkrakers, over vogels en hun geluiden. Vogelweetjes gecombineerd met Vlaamse humor: de vrolijke heren van het blad Fwiet hebben ook een podcast: Fwiet! Fwiet! Ook Sovon Vogelonderzoek Nederland heeft een podcast: Vogelverhalen, waarin telkens één vogel centraal staat; voor wie qua kennis nog wat meer de diepte in wil.
In Nederland telt elke gemeente of regio wel een vogelwerkgroep. Bijna altijd worden die gerund door vrijwilligers. Afhankelijk van de werkgroep houden die zich onder meer bezig met vogeltellingen, monitoring van broedgevallen, het schoonmaken van nestkasten, excursies en lezingen voor omwonenden over vogels in hun regio, en soms ook met het ringen van vogels of plaatsen van broedwanden, al dan niet in samenwerking met (stads)ecologen of de gemeente zelf. Vaak zijn er een paar keer per jaar bijeenkomsten met bijvoorbeeld lezingen door een deskundige, of bedoeld om de taken te verdelen voor het komende seizoen. Wie graag zelf zijn handen uit de mouwen wil steken voor vogels hoeft zich in elk geval niet te vervelen: er is werk zat.
Veel vogelwerkgroepen hebben een eigen appgroep voor lokale meldingen van bijzonderheden (en tellingen die met elkaar worden gedeeld).
Begin mei vindt elk jaar op Texel het Wadden Vogelfestival plaats, een evenement dat veel vogelaars trekt, waarvan een deel meedoet aan de Texel Big Day, waarbij in teams wordt gestreden om het hoogste aantal getelde vogels. Ook zijn er tal van excursies naar excellente vogelgebieden en staan op de beste vogelplekken op het eiland informatiestands bemand door vrijwilligers voor meer uitleg over de vogels aldaar.
Tijdens het festival kun je je desgewenst ter plekke aanmelden voor de Bird Alert Texel-appgroep (op WhatsApp), zodat je alle bijzondere vogels die deze dagen op Texel worden gezien, direct op je telefoon krijgt. Een zwarte wouw boven de ’tuintjes’ (een plek die je vanzelf ontdekt als je op Texel bent)? Eropaf!
Op de website van Sovon vind je veel wetenschappelijk verkregen informatie over de stand van zaken rond aantallen, verspreiding en ecologie van vogelpopulaties in Nederland. Kortweg: ‘feiten over vogels’. Op de site kun je je ook aanmelden als teller voor een bepaald gebied waar op reguliere basis geteld moet worden. (Enige kennis van vogels is dan wel een vereiste.) Een speciale vermelding waard is de Landelijke Dag van Sovon (‘Sovondag’ in de volksmond); een waar begrip onder vogelaars, die dan ook massaal in de derde week van november naar een congrescentrum in Ede afreizen om zich daar te laven aan lezingen, stands van vogelwerkgroepen en andere vogelclubs, een optiekshop, kraampjes met vogelspullen en vogelkunst in alle soorten en maten, en nog veel meer. Wie veel soortgenoten wil ontmoeten, gaat jaarlijks naar de Sovondag.
Dat er tal van dagexcursies in eigen land worden georganiseerd kon je net al lezen. Maar wie verder weg wil kijken wat er allemaal rondvliegt, met kans op vogels die je hier nooit of zelden zult treffen (de scharrelaar, de hop, papegaaiduikers, ik noem maar wat gave soorten) kan natuurlijk ook naar het buitenland. Persoonlijk advies: ja, je kunt zeker ook naar verre oorden met jungles waarin je de neushoornvogel kunt aanschouwen, of naar Antarctica voor pinguïns. Maar ik zou aanraden het eerst bij Europa te houden. Dat is al zo’n enorme uitbreiding van het Nederlandse vogelarsenaal, dat je er stuiterend van geluk vakantie viert. Die kraagparadijsvogel uit Nieuw-Guinea met zijn bizarre balts of de Australische liervogel, die het geluid van kettingzagen en autoalarmen moeiteloos kan imiteren kan altijd nog. Door het een beetje op te bouwen, qua verre locaties en spectaculaire (tropische) vogels, geniet je uiteindelijk het meest. Vind ik dan.
Dat gezegd hebbende: zowel binnen als buiten Europa kun je met diverse organisaties op vogelreis, met als reisleider een gevorderde vogelaar die het gebied en dus de vogels op zijn duimpje kent. Een belangrijke speler is Birding Breaks, met een groot en gevarieerd aanbod in zowel bestemmingen als korte en langere reizen. Ook SNP Natuurreizen heeft binnen een uitgebreid aanbod aan natuurreizen een aantal trips speciaal gericht op vogels. Delta Safari biedt als kleine reisorganisatie fijne vogelreizen, waaronder ook enkele korte (zoals per boot naar de Farne-eilanden nabij Schotland, waar je papegaaiduikers kunt zien). Agro Natura kiest bewust voor vogelreizen waarvoor je niet hoeft te vliegen: je reist per bus of trein naar de bestemming (in Europa).
Er zijn diverse appgroepen waarin enthousiaste vogelaars elkaar op de hoogte houden van bijzondere waarnemingen. Zo heb je het landelijke Dutch Bird Alerts (‘DB Alerts’) van Dutch Birding, een stichting die vogels bestudeert en bijzondere waarnemingen documenteert. Vliegt er ergens ineens een ultrazeldzame sneeuwuil rond, dan klinkt uit tal van broekzakken een alarm – en zullen heel wat vogelaars ook daadwerkelijk alles uit hun handen laten vallen en in de auto springen. Deze app is ideaal voor ’twitchers’: vogelaars die zoveel mogelijk vogels gezien willen hebben, daar ook een lijst van bijhouden en bereid zijn grote afstanden af te leggen voor desnoods slechts een glimp van die ene vogel die nog ontbrak. Dutch Bird Alerts is ook online te vinden.
Ook voor dit onderdeel van de masterclass geldt dat bovenstaand overzicht zeker niet volledig is. Er zijn nog veel meer, vaak wat kleinschaliger, activiteiten, uitgaven, podcasts, YouTube-filmpjes en ga zo maar door te vinden waarbij de vogelliefhebber zijn hart op kan halen – maar als ik álles zou behandelen had ik net zo goed een heel boek kunnen schrijven; en die zijn er al genoeg. Vogels kijken, ik begon ermee in deel 1, begint met lekker naar buiten gaan en goed kijken en luisteren – mét verrekijker, als het even kan. De rest volgt vanzelf. In elk geval hoop ik dat ik je met deze minicursus al een beetje op weg heb geholpen om snel nog meer en beter te kunnen genieten van vogels. Ik wens je daar ontzettend veel plezier bij. Eén ding weet ik zeker: vanaf nu word je nog een stuk gelukkiger dan je hopelijk toch al was. Dank voor je aandacht de afgelopen tijd; en nu het geleerde snel in praktijk brengen. Geniet ervan! Want daar draait het uiteindelijk allemaal om. Gewoon simpelweg genieten van al die mooie vogels om je heen. Tot slot. Lezers vroegen mij de afgelopen tijd weleens: heb jij al je zeldzame favorieten inmiddels al een keer gezien? Voor sommige geldt: ja en nee. Bepaalde vogels héb ik strikt genomen gezien maar eigenlijk te ver weg – ik zou ze dolgraag een keer van dichterbij door de kijker willen observeren. Zoals kraanvogels, die ik wel in de lucht zag maar nooit op de grond; en ook heel graag een keer een wielewaal wat groter in beeld, dan dat gele stipje in het Holsterwold (Flevoland). Er zijn ook nog een paar topvogels die ik enkel ken van de plaatjes (of de dierentuin, maar dat telt niet): de kerkuil en de oehoe bijvoorbeeld, en van de kleinere vogels prijkt de kruisbek nu al jaren bovenaan mijn verlanglijst. En voor heel veel andere vogels geldt: al heb ik ze honderd keer gezien, ik zal er nooit genoeg van krijgen. De ijsvogel, roerdomp, appel- en goudvinken, baardmannetjes, de zwarte specht, die héle kleine bonte specht, kuifmeesjes, pestvogels, mijn eigen klapekster: het waren hoogtepunten in mijn vogelaarsleven tot nu toe – en het blijven begerenswaardige parels, stuk voor stuk.
Dus, vogelaar: geniet ervan, de rest van je leven.
Saskia van Loenen (nog elke dag bijlerend)
Wil je je ervaringen op vogelgebied delen? Mail Saskia op s.vanloenen@nrc.nl