Luxetoerisme Onderzoekers ondervroegen poolgidsen waarom ze stopten met dat werk. Eén belangrijke factor bleek de clientèle. Vooral rijke mensen willen Antarctica ‘afvinken’. Dit resulteert in onoplettend langs de mooiste ijsbergen ter wereld varen, terwijl ze praten over hun volgende bestemming.
Een cruiseschip in Paradise Bay voor een ontspannen tochtje in de uitgestrektheid van de baai van het Antarctisch Schiereiland.
Het is nog altijd de achtergrondfoto op de telefoon van Michelle van Dijk. Een foto van Antarctica die ze, achterom kijkend, maakte toen ze er als reisgids in 2016 wegvoer. Het is een „verblindend mooi gebied”, zegt ze. „Misschien wel het mooiste dat je ooit in je leven zult zien.” En zij dacht op dat moment: ik ga niet meer terug.
Poolgids zijn op Antarctica is voor velen een droombaan, schrijft antropoloog Zdenka Sokolícková, verbonden aan de universiteit Groningen. Een paar maanden te midden van gletsjers, walvissen en schitterende ijsbergformaties. Toch gaven sommigen die baan op omdat ze hun werk niet meer konden rijmen met hun overtuigingen. Ze zagen er direct de gevolgen van klimaatverandering, waar het toerisme aan bijdraagt. Sokolícková en twee medeonderzoekers interviewden 25 voormalige Antarctica-gidsen over het proces dat vooraf ging aan hun besluit om te stoppen. Wetenschappelijk tijdschrift Annals of Tourism publiceerde het onderzoek in juli.
De onderzoekers vonden gestopte gidsen via besloten Facebookgroepen voor poolgidsen. Alle gesproken gidsen werden anoniem opgevoerd, enkelen vreesden repercussies van huidige werkgevers, omdat ze nog steeds in het toerisme werken. Maar er speelde ook iets anders, zegt Sokolícková via een videoverbinding. „Ze dachten dat mensen zouden zeggen: ‘Jij bent tientallen keren naar Antarctica gegaan, maar nu zeg je dat niemand anders meer zou moeten gaan.’”
Van de 25 geïnterviewden noemden 19 het milieu als belangrijkste reden om niet langer naar Antarctica te willen gaan. Antarctisch toerisme is onbetwist zeer vervuilend, ook omdat de meeste toeristen van en naar het startpunt van hun bootreis vliegen. Sokolícková: „Alleen ruimtevaarttoerisme kent een hogere uitstoot dan pooltoerisme.”
Nog eens vier gidsen noemden het milieu als secundaire reden. Andere redenen waren de richting waarin het Antarctisch toerisme zich ontwikkelde, de soms zware werkomstandigheden, de clientèle aan boord en ‘lifestyle en tijd’. Sokolícková: „Die laatste categorie kan ook bevatten: de gezondheid van mijn moeder gaat achteruit, ik wil meer bij haar zijn.”
Poolgidsen zijn vaak zes, zeven maanden van huis. Naast de klimaatopwarming waaraan vlieg- en cruisereizen bijdraagt, waren de gidsen ook bezorgd over de schade die ter plekke kon worden aangericht, zoals de verstoring van wild, geluidsvervuiling, en de verspreiding van microplastics.
Het aantal Antarcticatoeristen is onstuimig gegroeid. Van 8.000 in 1993 en 1994 tot 120.000 in 2023-2024, volgens de International Association of Antarctica Tour Operators. Schattingen voor de toekomst variëren van 285.000 bezoekers per jaar tot 450.000. En behalve kijken ondernemen ze er ook steeds meer, zoals kajakken, kamperen of duiken.
Er zijn wel restricties, bepaald door het Antarctic Treaty System (ATS), dat de bescherming van het Zuidpoolgebied regelt en waarbij vijftig landen zijn aangesloten. Zo mogen er per locatie niet meer dan honderd mensen tegelijk aan land. Het kon niet voorkomen dat pinguïnkolonies geregeld werden overlopen door toeristen, vertelde één van de gidsen aan de onderzoekers. Hij schetste een beeld van estafettebezoek waardoor pinguïnkolonies alleen ’s nachts een paar uur rust hadden.
Ook het soort toeristen werd genoemd als reden om te stoppen. Sokolícková merkt op dat vooral rijke mensen Antarctica bezoeken; het is duur en ingewikkeld om er te komen. „Sommige gidsen voelden zich door de clientèle als bediende behandeld.”
Michelle van Dijk op haar camping Longyearbyen op Spitsbergen.
Michelle van Dijk werkte mee aan het onderzoek. Ook zij ziet verschil tussen toeristen die de Zuidpool bezoeken en het soort dat naar de noordelijke koude bestemmingen gaat, vertelt ze telefonisch. Ze baat sinds 2007 een camping op Spitsbergen uit met onverwarmde tenten en strikt afvalbeheer. Antarctica trekt mensen die het zevende continent „willen afvinken”, zag zij. Dat merkte ze bijvoorbeeld als door ijs- en weersomstandigheden niet op Antarctica zelf ‘geland’ kon worden. „Dan moest je aanlanden op een eiland in de buurt. Nét zo prachtig. Maar mensen werden dan woest omdat ze geen selfie op het continent konden maken.”
Ook zag ze mensen die binnen in de boot ongemerkt langs „de mooiste ijsbergen ter wereld” voeren, terwijl ze met andere toeristen aan het praten waren over hun volgende bestemming: Madagaskar. Lezingen op het schip bezochten ze niet. Dit soort toeristen („niet wezenlijk geïnteresseerd”) ziet ze minder op Spitsbergen en Groenland. „Dat is niet exotisch genoeg. Daar kan iedereen wel een vliegtuig heen pakken.”
Toeristen in het ijskoude water van Cierva Cove, een baai aan de westkust van schiereiland Graham Land.
Het viel de onderzoekers op dat geen van de gidsen het besluit om te stoppen van het ene op het andere moment nam. Sokolícková: „Daar gingen vaak jaren overheen.” Daarbij werden verschillende in de psychologie beschreven fases doorlopen, van ontkenning naar erkenning naar handelen. De meesten konden specifieke ‘triggers’ aanwijzen, gebeurtenissen die hen richting een besluit dreven.
Voor één gids was zo’n trigger bijvoorbeeld het feit dat op een schip bedreigde vis op de menukaart stond. Voor een ander een recordwarme dag op Antarctica in 2020. Hij kon een boot besturen zonder handschoenen en ging in een T-shirt een smeltende gletsjer op. Klimaatverandering trof hem die dag als een klap in het gezicht, vertelde hij de onderzoekers.
Ook Michelle van Dijk dacht jaren na over haar aanwezigheid op Antarctica. De milieubelasting was niet haar voornaamste reden, hoewel het meewoog. „Antarctica is prachtig, maar voor mij ontbreekt er iets, juist vanwege de ongereptheid en omdat er niemand woont. Ik ben meer iemand voor het Noorden, op Groenland en Spitsbergen is de natuur diverser en er wonen mensen.” Daarom nam ze, na twee jaar wikken en wegen, een persoonlijk besluit. „De vraag die ik me stelde, was: is het voor mij, terwijl mijn hart daar niet ligt, het waard om daarheen te gaan?”
Zij vindt niet, zoals sommige andere gidsen, dat er geen Antarcticatoerisme meer mogelijk zou moeten zijn. „Maar als je alleen komt om het zevende continent af te willen vinken, dan hoop ik dat je niet gaat.”