‘Wie niet zelf wil schrijven, wil niet zelf denken’, schreef Sander Schimmelpenninck in een column waarin hij waarschuwt voor de gevolgen van AI en sociale media. Volkskrant-lezers reageren.
De column van Sander Schimmelpenninck heeft bij mij een lange denkbeweging in gang gezet, omdat ik nooit echt geschreven heb en dat de laatste twee jaar wel doe. En veel. Zelfs een boek!
Ik ben van mening dat de wat versimpelde uitleg van Schimmelpenninck een eerlijk tegenverhaal verdient. Sinds ik AI gebruik, krijg ik regelmatig dezelfde reactie: ‘maar dan schrijf je het niet zelf’. Dat klopt. Tenminste, niet letterlijk.
Waar minder vaak over wordt gepraat en nagedacht, is hoe die tekst eigenlijk tot stand komt. Een goed essay, boek of een goede brief begint per definitie niet met schrijven. Het begint met verwarring, een gedachte die niet klopt, een paradox die om een oplossing vraagt. Daarna volgt lezen, nadenken, vergelijken, twijfelen, opnieuw beginnen, een gesprek voeren, een argument verwerpen, een nieuw verband ontdekken en soms weer helemaal terug naar het begin.
Dat proces kan uren duren. Pas daarna ontstaat de vraag: hoe maak ik dit begrijpelijk voor anderen?
Voor mij is juist dát het moeilijke deel. Ik kan goed denken. Ik kan goed luisteren en praten. Maar schrijven heeft mij altijd veel meer moeite gekost. Ongeduld speelt daarin voor een belangrijk deel mee, een lichte vorm van dyslexie waarschijnlijk ook. Het gevolg is dat het verschil tussen wat ik in mijn hoofd zie en wat ik op papier krijg, vaak groot is. Betekent dat dan mijn ideeën minder waard zijn? Ik vind van niet. Velen vinden dat wel. De redactie van de Volkskrant waarschijnlijk ook. Dat vind ik dus jammer.
AI helpt mij niet om ideeën te verzinnen. AI helpt mij mijn ideeën zo op te schrijven dat anderen die kunnen volgen. Dat is een wezenlijk verschil. Ik ben daar vanaf het begin open over. In het eerste hoofdstuk van mijn boek leg ik uit hoe ik AI gebruik. En dat doe ik met schrijven ook: geen geheimzinnigheid, niet doen alsof iedere zin rechtstreeks uit mijn eigen toetsenbord komt. Juist daarom verbaast mij de discussie soms.
Er wordt vaak gezegd dat schrijven denken is en daar zit uiteraard veel waarheid in. Schrijven dwingt tot precisie en nuance en tot het zoeken naar het juiste woord. Tijdens het schrijven ontdek je vaak dat je gedachte nog niet af is. Maar betekent dat ook dat iemand die moeite heeft met schrijven, minder goed kan denken? Dat lijkt mij een gevaarlijke conclusie van Schimmelpenninck.
De geschiedenis kent talloze voorbeelden van mensen die briljant konden denken en spreken, maar nauwelijks schreven. Hun ideeën zijn vaak door anderen opgetekend. Niemand beweert daarom dat zij niet zelf dachten. Ik ben bang dat we tegenwoordig veel te snel kijken naar het eindproduct en te weinig naar het proces. Iemand kan AI vragen om binnen tien seconden een opiniestuk over een willekeurig onderwerp te schrijven. Dat zegt niets over zijn eigen denken. Maar iemand kan ook lezen, argumenten afwegen, gesprekken voeren, zijn eigen overtuigingen bijstellen en pas helemaal aan het einde AI gebruiken om zijn gedachtegang helder op papier te zetten.
De echte vraag is daarom niet of AI is gebruikt, maar wie het denkwerk heeft gedaan. Voor mijn gevoel raakt deze ontwikkeling zelfs aan iets groters. En dan kom ik weer even terug op Schimmelpenninck, die zonder enige nuance of enig inzicht schrijft dat een liberale democratie alleen kan bestaan bij de gratie van een enigszins geletterde bevolking. Hij baseert zich op de veronderstelling dat jarenlang deelname aan het publieke debat mede werd bepaald door schrijfvaardigheid.
Wie gemakkelijk schreef, werd eerder gehoord. Wie moeite had met formuleren, bleef vaker op de achtergrond, ook al had diegene misschien waardevolle inzichten. AI verandert dat evenwicht. Dat brengt uiteraard ook risico’s met zich mee. Oppervlakkigheid en gemakzucht liggen op de loer. Die risico’s zijn reëel. Maar er is ook een andere kant. Ik ben namelijk bang dat mensen die goed kunnen denken, maar minder goed kunnen schrijven, geen stem krijgen die gehoord wordt.
Het zou zo mooi zijn als dat op deze manier juist wel zou lukken. Dat lijkt mij eerder een democratische kans dan een democratisch probleem. Voorwaarde is wel dat we eerlijk blijven. Dus laten we vanaf nu minder vragen: ‘heb jij dit zelf geschreven?’ en vaker vragen: ‘heb jij dit zelf doordacht?’ Want uiteindelijk draait een vrije samenleving daar beter op dan het formuleren van perfecte zinnen.
Onafhankelijke geesten die bereid zijn hun eigen gedachten zorgvuldig te onderzoeken, die openstaan voor kritiek en die eerlijk zijn over de weg waarlangs hun ideeën tot stand zijn gekomen. AI kan ons daarbij (helaas) ook hinderen, maar ook enorm helpen. Het hangt er dus vanaf hoe de mens, en in dit geval ik, haar gebruikt.
Franck Verhoeks, Pouques-Lormes (Frankrijk)
Briljante column van Sander Schimmelpenninck. Machteloosheid overvalt je wanneer je bedenkt dat ook dit stukje in de databanken van AI zal terechtkomen en gebruikt worden. Zo is eigenlijk ieder authentiek verhaal dat door een intelligent mens is geschreven en bedacht een stapje dichterbij de totale overname van AI.
De eindfase zal zijn dat mensen niet alleen niets meer zelf kunnen schrijven of formuleren, maar dat ook het lezen van het geschrevene door AI zal worden overgenomen.
Het valt op dat Sander steeds weer de vinger op de zere plek legt als het gaat om AI-gebruik, of beter gezegd: het ontmantelen van ons eigen denken. Mensen worden lui en tot kuddedieren gemaakt.
Carl Jung schreef ooit: ‘Denken is moeilijk, daarom oordelen de meeste mensen.’ En dat gebeurt nu tegenwoordig door AI, met de aantekening dat het oordelen wordt gevoed door mensen die hier invloed hier op hebben en er rijker van worden.
Ik hoop dat er in de toekomst veel Sanders bijkomen om dit te duiden.
Jan van Leijen, Hilversum
Ik heb geprobeerd een reactie door ChatGPT te laten schrijven op de column van Sander Schimmelpenninck. Niet gelukt door de lijst met voorwaarden die ik niet begrijp.
Henk Proost, Zaandam
Voor de verandering heb ik me weer eens gewaagd aan het lezen van de (wederom) aanmatigende column van Sander Schimmelpenninck.
‘Alleen burgers die zelf kunnen lezen en schrijven, kunnen hun eigen (politieke) ideeën verkondigen.’ Dat is een tamelijk domme en ongenuanceerde opmerking. Alsof een analfabeet geen goede redenaar zou kunnen zijn.
En hoezo zijn lezen en schrijven democratische vaardigheden? Het was beter geweest als Schimmelpenninck ter controle zijn tekst aan AI had voorgelegd om de domme en ondemocratische ongerijmdheden eruit te halen.
Henk van Valen, Tilburg
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant