Van slimme zeesluizen tot een extra hoog waterniveau in het IJsselmeer: Nederland investeerde de afgelopen jaren in betere werktuigen tegen zomerdroogte. Dat helpt, zeggen experts, maar de droogte houdt nu zo lang aan dat de gereedschapskist vrijwel leeg is.
Hanneke de Klerck is wetenschapsredacteur van de Volkskrant.
De zeesluis bij IJmuiden, vier jaar geleden vernieuwd, heeft een zoutdam. Dat is een slimme manier om vooral water van onderop weg te pompen. Zout water is zwaar, gaat zo terug naar zee, zoetwater blijft in het Noordzeekanaal.
Het is een innovatieve maatregel die in de vorige extreem droge zomer (die van 2018) nog niet beschikbaar was. Hij is hard nodig, want Nederland heeft te maken met een uitzonderlijk langdurige droogte. Er is in juli veel minder regen gevallen dan normaal, ook in de stroomgebieden van de Rijn en Maas. De Rijn heeft daardoor nog nooit zo laag gestaan en ook de Maas staat laag. En de komende weken blijft het droger en warmer dan gemiddeld.
Dat schrijft de Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) in de droogtemonitor die wekelijks wordt opgesteld door Rijkswaterstaat en organisaties als waterschappen en het KNMI. Sinds half juli heeft Nederland officieel een watertekort. Dat is fase 2. Fase 3 is het hoogste dreigingsniveau.
Een uitzonderlijke situatie leidt tot uitzonderlijke maatregelen. Zo heeft het Hoogheemraadschap van Delfland woensdagochtend voor het eerst sluizen langs de Nieuwe Maas gesloten, vooral om te voorkomen dat zout water het land binnendringt. Ook geldt een besproeiingsverbod. Eind juli heeft het Rijk al het Twentekanaal afgesloten om kades te beschermen. En toch komt er drinkwater uit de kraan en kun je douchen zonder er al te hard bij na te denken.
Dat komt door alle maatregelen die al eerder zijn genomen, zegt Deon Slagter, voorzitter van de LCW. Daardoor voelen Nederlanders minder dan in eerdere droge zomers hoe precair de situatie is. Inmiddels zijn wel zo’n beetje álle mogelijke maatregelen ingezet. ‘Er is niet veel meer achter de hand.’
Elke zomer is er een neerslagtekort, de kunst is in te schatten hoe groot dat zal zijn. Zo werd in maart al gezien dat de Bodensee, waaruit water door Duitsland naar Nederlandse rivieren stroomt, bij gebrek aan sneeuw minder vol liep dan gemiddeld. Daarop is besloten het waterpeil in IJsselmeer en Markermeer meer te verhogen dan in een gewone zomer.
De meren werken als een regenton, legt Slagter uit. Ze worden gevuld als er water is en geleegd als dat ontbreekt. Het besluit om beide meren extra te vullen raakt aan een dilemma voor waterbeheerders. Want het voorjaar kan ook erg nat zijn. Als reservoirs dan vol zijn, kan regen of rivierwater nergens heen. Dat leidt tot overstromingen.
Maar het IJsselmeer en het Markermeer zijn nu dus goed gevuld. Ze kunnen meer dan 40 procent van Nederland van water voorzien. En hoewel het waterpeil in de meren daalt, is er voor de komende weken voldoende water.
Verzilting is een groot probleem in het westen. Als het water in de rivieren erg laag staat, duwt het zoete rivierwater het zeewater onvoldoende terug. Dan komt te veel zout landinwaarts. Dus wordt er water verdeeld – daarover hebben waterschappen afspraken gemaakt. Water uit het Markermeer wordt soms overgepompt naar het Amsterdam-Rijnkanaal zodat ook het Noordzeekanaal meer water krijgt. Via een systeem van riviertjes, gemalen en stuwen wordt zoet water naar het westen van Nederland geleid. Rijkswaterstaat zet af en toe de stuw Hagestein in de Lek iets open om meer zoetwater naar het westen te laten stromen.
Het verschil tussen regio’s is groot. In het noorden valt de situatie mee, in het westen dreigt dus verzilting. Grote delen van Zeeland, waar geen zoetwater kan worden aangevoerd, zijn zwaar getroffen, net als de zandgronden in Brabant en de Achterhoek. Dus zijn er naast landelijke maatregelen ook veel plaatselijke of regionale maatregelen, zoals besproeiingsverboden of de inzet van extra pompinstallaties om water aan te voeren. Waterschappen zijn al eerder water gaan vasthouden en zetten stuwtjes en sluisjes omhoog om te proberen het grondwaterpeil hoog te houden.
Van grote droogte merken scheepvaart, landbouw en natuur in eerste instantie het meest. In Nederland staat dijkbescherming en dus veiligheid bovenaan, net als het voorkomen van onomkeerbare schade aan de natuur. Daarna volgen drinkwater- en energievoorziening en dan pas de rest.
Echt goed voorbereid op de droogte is Nederland nog niet, vindt Bert Palsma. Hij werkt bij Stowa, het kenniscentrum van de regionale waterbeheerders in Nederland. ‘Zodra het regent, is het publieke gevoel voor het belang van maatregelen verdwenen.’ Terwijl het juist zo belangrijk is om er bij voorbaat over na te denken, ook omdat er zoveel overheden bij betrokken zijn. ‘Wil je besluiten over een hoger grondwaterpeil, dan is dat een taai beleidsmatig probleem.’
Dat er systemen moeten worden omgegooid, is wel zeker, zegt hij. Want het aantal extreem droge zomers zal alleen maar toenemen. Dus hoe zet je water in? Neem je voor papierproductie grondwater of is gezuiverd rioolwater ook mogelijk? Moet je landbouwgewassen gaan kweken die beter tegen droogte en zout kunnen? Loont het om rioolwater zo goed te zuiveren dat je er beken mee kunt vullen, zoals in Winterswijk gebeurt? ‘Extreme zomers leiden er misschien toe dat maatregelen versneld worden doorgevoerd. Dat gaat geld kosten, maar uiteindelijk zal het geld besparen.’
In de toekomst moeten we water nog beter vasthouden, zegt ook Slagter. ‘Daar moeten we beter in worden zonder dat het overlast geeft.’ Voorbeelden daarvan zijn beken de ruimte te geven om weer te meanderen, zodat het water langer in het systeem blijft en het grondwaterpeil omhooggaat. Of te investeren in zandsuppleties in de Rijn, om de bodem waar hij verzakt op te hogen. Dan zakt de rivier niet dieper in het landschap, blijft de grondwaterstand beter op peil en kunnen schepen blijven varen.
We waren altijd kampioen water afvoeren in Nederland, zegt Slagter. We moeten nu leren water te gaan vasthouden.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant