Oorlog en vrede Drie prominente auteurs laten in hun nieuwe boeken zien hoe de huidige internationale conflicten weinig nodig hebben om in een nieuwe wereldoorlog te ontaarden. De enige remedie is volgens hen een geloofwaardige afschrikking.
Enkele minuten voor een persconferentie van de Amerikaanse president Trump tijdens de NAVO-top in Ankara in juli 2026.
Odd Arne Westad: De naderende storm. Macht, conflict en lessen uit de geschiedenis. (The Coming Storm. Power, Conflict and Warnings from History) Vert. Jan Wynsen. Nieuwezijds, 240 blz. € 25,99
Peter Apps: The Next World War. The New Age of Conflict and the Fight to Stop It. Wildfire, 456 blz. € 25,99
Martijn Kitzen: De terugkeer van oorlog. Pleidooi voor de verdediging van vrede. Cossee, 128 blz. € 17,99
Dat een bondgenootschap een lege huls kan zijn, is niets nieuws. Zo waren Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog elkaars bondgenoten, maar leunde hun vriendschapsverdrag vooral op het bijleggen van hun koloniale conflicten en hun angst voor het opkomende Duitsland. Met veiligheid in Europa had hun Triple Entente niets van doen. Het was zelfs tot op het laatst onduidelijk of Groot-Brittannië Frankrijk te hulp zou schieten als het door Duitsland werd aangevallen. Terwijl zo’n publieke belofte de beste afschrikking was en het uitblijven ervan de Duitse keizer juist zou aanmoedigen om tegen Rusland ten strijde te trekken.
Odd Arne Westad, hoogleraar geschiedenis aan Yale University, gebruikt die lege huls van de Triple Entente in zijn nieuwe boek De naderende storm als voorbeeld om te laten zien dat er in 2026 weinig veranderd is als het om betrouwbare bondgenoten gaat. Want waar in 1914 Groot-Brittannië met zijn draaikonterij de Duitse aanvalsplannen aanmoedigde, is tegenwoordig Amerika de onbetrouwbare factor als het om de verdediging van de NAVO-landen gaat. President Trump is dan ook een godsgeschenk voor Rusland, dat alles doet om de zwakte van de NAVO aan te tonen. Niet voor niets maken westerse militaire analisten zich in toenemende mate zorgen over de kwetsbare positie van Estland, mocht Vladimir Poetin het in zijn hoofd halen om het Estische stadje Narva met zijn aanzienlijke etnisch Russische bevolking binnen te vallen. Grote vraag is dan of artikel 5 van het NAVO-handvest (een voor allen, allen voor een) in werking wordt gesteld. Poetin lijkt erop te gokken dat de NAVO in dat geval niets zal doen, uit angst voor een escalatie met tactische kernwapens. Waar het vanaf het moment van zo’n Russisch succes naartoe gaat is een huiveringwekkend scenario.
Westad laat ook zien hoe in de decennia voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog de internationale spanningen vooral werden veroorzaakt door tegenstrijdige handelsbelangen. Hoewel Groot-Brittannië toen de overmacht in de wereldeconomie bezat, ondervond het steeds meer concurrentie van Duitsland. In de maanden voorafgaand aan het uitbreken van de oorlog in 1914 kregen de Duitsers de schuld van alles wat er in Groot-Brittannië mis was.
Dat in de Franse pers Duitsland als de vijand werd afgeschilderd had minder met economische belangen te maken. Daar speelden sinds de Frans-Duitse oorlog van 1870 nationalisme en wraakzucht een rol, omdat Frankrijk toen de Elzas en Lotharingen aan Duitsland had moeten afstaan. Op zijn beurt kampte het economisch bloeiende Duitsland in de jaren voor 1914 met de angst voor overproductie in eigen land uit gebrek aan koloniale afzetmarkten, wat de wens aanwakkerde Lebensraum in het oosten te veroveren.
Westad vergelijkt de economische en politieke spanningen van toen tussen Groot-Brittannië en Frankrijk enerzijds en Duitsland anderzijds met die tussen de VS en China van nu. Zo kampt China als gevolg van zijn eenkindpolitiek in 2050 met een bevolking waarvan 40 procent ouder is dan zestig jaar, wat een tijdbom is onder de economie. Uit die dreigende economische neergang komen volgens Westad ook de ambities van China voort om Taiwan, een van de grootste producenten van halfgeleiders, te annexeren. Een bepalende factor daarbij is wederom het al dan niet ingrijpen door het Amerika van Trump.
Sowieso zal China Taiwan volgens Westad nooit in een vlaag van overmoed aanvallen. Eerder zal het wachten op een uitgelezen kans, zoals een al dan niet geënsceneerde terreurdaad. Ter voorbereiding op zo’n mogelijke aanval heeft China’s leider XI Jinping de militaire uitgaven van zijn land de afgelopen jaren drastisch verhoogd, waardoor het leger nu al de omvang heeft die het in 2035 zou moeten krijgen.
Tel al die wankele economische en politieke machtsverhoudingen, ambities en frustraties van nu bij elkaar op en je hebt een vergelijkbaar recept voor een grote oorlog als in 1914, schrijft Westad. Taiwan is daarbij het Elzas-Lotharingen van nu.
Zowel de aversie van China als die van Rusland jegens het Westen speelt daarbij volgens Westad een belangrijke rol. Is in het geval van China de vroegere westerse koloniale expansie in Azië de grote boosdoener, voor Rusland geldt dat president Poetin het in een zo groot mogelijk deel van het voormalige Russische rijk voor het zeggen wil hebben. Westad vergeet echter dat Poetins aanhoudende weigering om de macht te delen mogelijk een veel grotere rol speelt dan zijn imperiale ambities. Een succesvol democratisch Oekraïne zou tenslotte zijn eigen volk tot voorbeeld kunnen dienen en daarmee zijn almacht ernstig bedreigen.
Westad beseft heel goed dat een eventuele wapenstilstand tussen Rusland en Oekraïne Poetin er niet van zal weerhouden om uiteindelijk heel Oekraïne te willen overheersen, is het niet met wapens dan wel met hybride middelen. Poetin gaat er daarbij vanuit dat het Westen een uitbreiding van de huidige oorlog over de rest van Europa tegen elke prijs wil voorkomen.
Anders is het gesteld in Azië, waar de VS hun best doen om toegang tot dit gebied te behouden. De meeste landen in Zuidoost-Azië zijn voor hun veiligheid weliswaar van Washington afhankelijk, maar China is hun belangrijkste handelspartner. Daardoor besef je meteen hoe bedreigend die tweeslachtige situatie er voor de vrede is.
Westad gaat nog verder terug in de geschiedenis om te laten zien dat de Europese leiders er tot aan de jaren zeventig van de negentiende eeuw alles aan deden om de vrede op hun continent te bewaren. Ze richtten zich daarom op binnenlandse stabiliteit en industrialisatie. Vooral industriële grootmacht Groot-Brittannië had daar belang bij en gaf de voorkeur aan machtsbalansen, diplomatie en economische druk boven oorlog. De angst voor een revolutie speelde niet alleen in Londen, maar ook in Wenen, Sint-Petersburg en Parijs een bijkomende, waarschuwende rol. Pas toen het economische tij begon te keren, namen de spanningen toe.
Ondanks zijn vaak interessante vergelijkingen en kennis van de wereldeconomie weet Westad je niet helemaal te overtuigen van zijn ‘naderende storm’. China is voor zijn export tenslotte in hoge mate afhankelijk van het Westen. Hoogstens kun je je voorstellen dat China met de verovering van Taiwan de markt van halfgeleiders volledig kan beheersen en het Europa daarmee in de tang heeft.
De Britse journalist en voormalig beroepsmilitair Peter Apps is wat zijn argumentatie van een Chinese dreiging voor de wereldvrede betreft veel sterker bewapend. In zijn nieuwe boek The Next World War. The New Age of Global Conflict and the Fight to Stop It gaat hij nog een stap verder in het schetsen van een mogelijk conflict tussen China en de VS. Raketten en tactische kernwapens vliegen daarbij over de Stille Oceaan in een door China begonnen korte oorlog die uitloopt op een langdurig conflict. Want waar je zelden bij stilstaat is dat in die zee tal van Amerikaanse bases zijn gevestigd. In Californië staan bovendien behalve belangrijke luchtmachtbases ook nog eens grote Amerikaanse wapenfabrieken.
Op grond van wat zijn vele gesprekspartners hem vertellen concludeert Apps dat zo’n oorlog binnen een paar jaar kan uitbreken als Rusland bijvoorbeeld Estland binnenvalt en de VS zijn NAVO-verplichtingen moet nakomen. De Amerikanen zijn dan niet sterk genoeg voor het gelijktijdig voeren van een oorlog tegen China, mocht dat zijn kans grijpen om Taiwan in te nemen. Verontrustend bewijs voor die Amerikaanse zwakte haalt Apps uit een rapport van het Congres uit 2024, waarin staat dat de VS in geen enkel opzicht voorbereid zijn op een oorlog over zo’n uitgestrekt gebied als de Stille Oceaan. Het enige wat zo’n conflict kan voorkomen is de bliksemsnelle opbouw van een enorme afschrikking.
Voor de Europese veiligheid is zo’n scenario een alarmerende boodschap, die het belang benadrukt van een eigen Europese defensiemacht. Polen loopt in die afschrikking voorop door te dreigen meteen Sint-Petersburg te zullen aanvallen als Rusland de Baltische staten binnenvalt. Spierballentaal is tenslotte het enige waar president Poetin gevoelig voor is. Maar dan moeten die woorden wel gemeend zijn en niet worden afgezwakt door semantische omzichtigheid.
Apps schrijft dat Poetins ambitie om Oekraïne in te nemen niet alleen van hemzelf komt. Ook zijn voorganger Boris Jeltsin wilde, gezien de daar aanwezige etnisch Russische minderheden, de grenzen van Oekraïne en de Baltische landen heroverwegen, desnoods met geweld. Vergeet niet dat toen Oekraïne zich in 1991 van de Sovjet-Unie losmaakte, iedereen in het Kremlin verbijsterd was. Zoiets belooft weinig goeds als Poetin ooit plaats maakt voor een andere leider. Tegelijkertijd is het vrijwel onmogelijk de Russische oorlogseconomie terug te buigen naar een burgereconomie. Daardoor zou Poetin zich gedwongen kunnen zien om de oorlog in Oekraïne nog heel lang te laten voortduren, ook al gaat dat ten koste van de welvaart van zijn eigen volk.
Apps duikt ook in de pogingen van Poetin om de aandacht af te leiden van de oorlog in Oekraïne. Zo steunde hij meteen na de aanslag van 7 oktober 2023 in Israël de Palestijnse zaak. Een deel van de Hamasleiding werd zelfs de dag na de terreurdaad in Moskou onthaald. Hetzelfde geldt voor Ruslands steun aan de Houthi’s in Jemen. Het was bewuste politiek om de VS een hak te zetten en te laten zien dat de Amerikanen ook in het Midden-Oosten niet meer de bepalende factor zijn.
Maar het meest verontrustende en tevens absurdistische scenario voltrekt zich in Afrika. Zo steunen in Soedan verschillende groeperingen binnen de Russische regering zowel de wettige regering als de rebellen. Gevoegd bij het feit dat het door president Biden omarmde Mondiale Zuiden door zijn opvolger Trump spoorslags aan de kant is gezet, kan dit alleen maar tot een nog grotere chaos leiden, waarbij China de lachende derde is.
Apps sprak voor zijn boek met allerlei hoge militairen en strategische analisten. Allen vinden dat de wereld zich in de gevaarlijkste periode sinds decennia bevindt. Toch kun je je een oorlog amper voorstellen, zoals velen dat in Europa in 1914 en 1939 evenmin konden.
Als voormalig beroepsmilitair kent de Nederlandse hoogleraar Oorlogsvoering en Speciale operaties Martijn Kitzen het oorlogszuchtige wereldtoneel uit de praktijk. Hij was onder meer gestationeerd in Mali en zag daar hoe Rusland de junta steunde. Ook hier gaat het in feite om een strijd tegen het Westen, al menen veel Malinezen dat Rusland hen slechts helpt om het conflict in hun land op hun eigen manier op te lossen, dat wil zeggen zonder paternalistische bemoeienis van westerse landen. Het is een slimme truc. Want waar voormalig kolonisator Frankrijk erop aandringt dat Mali zo snel mogelijk verkiezingen houdt in ruil voor verdere hulp, stelt Rusland geen enkele eis. Via sociale media draagt Moskou in steeds meer Afrikaanse landen zelfs de boodschap uit dat het hen beschermt tegen ‘neokoloniale’ westerse krachten, zoals de VS en Europa, die de lokale bevolking zouden willen exploiteren. Het is een narratief dat steeds meer aanhangers in Afrika krijgt. Terwijl die Russische hulp toch vooral dient om de militaire junta’s aan de macht te houden en toegang tot kostbare grondstoffen te krijgen.
Kitzen laat in kort bestek goed zien hoe de NAVO, wier militaire macht tot 2020 onaantastbaar was, zich aan het reorganiseren is door relatief kleine, maar technologisch hoogstaande gevechtseenheden in crisisgebieden in te zetten, zoals in Irak in 2003. Zijn eigen ervaringen en opvattingen als officier te velde geven daarbij een extra inzicht in de motivatie van mensen om te vechten voor hun zaak.
Ook schenkt Kitzen uitgebreid aandacht aan Iran, dat Amerika in de huidige oorlog tussen beide landen steeds te slim af is. Dat succes is mede te danken aan het destabiliserende terreurnetwerk dat het de afgelopen decennia gecreëerd heeft om zijn status als regionale grootmacht te bekrachtigen. „Het ging daarbij onder meer om Hezbollah in Libanon, Hamas in Gaza, de Houthis in Jemen, verscheidene Sjiitische milities in Irak en het regime van de Syrische dictator Bashar al-Assad”, schrijft hij. Israël en Saoedi-Arabië zijn daarbij Irans belangrijkste doelwitten.
Gelukkig stelt hij je met het oog op een mogelijk westers militair conflict met China ook enigszins gerust. China is weliswaar met een moderniseringsslag van zijn strijdkrachten bezig, maar heeft ook andere tactieken, zoals een krachtige hybride oorlogsvoering waar geen wapens voor nodig zijn. Volgens De kunst van het oorlogvoeren van militair denker Sun Tzu (5de of 6de eeuw v.Chr.) is er geen strijd nodig om de westerse militaire superioriteit uit te schakelen. Je hebt slechts economische machtsmiddelen, diplomatie, spionage, internationale regelgeving en, in onze huidige tijd, digitale acties nodig. Desinformatie via TikTok speelt bij zo’n stille, hybride oorlog een belangrijke rol. Ook op dat gebied zal het Westen een inhaalslag moeten maken. Want net zoals Westad en Apps ziet ook Kitzen in een geloofwaardige afschrikking het enige effectieve middel om machtswellustelingen zoals Poetin en Xi te temmen. Zelfs om vijf voor twaalf.