is tv-recensent voor de Volkskrant en schrijft over film.
Zodra mensen in pak voor een draaiende camera uitspreken dat ze héél erg voor transparantie zijn, kan ik enige scepsis nooit helemaal onderdrukken. Op papier is de intentie natuurlijk ontzettend nobel. Wie is er nu tegen transparantie? Maar als bedrijven of instellingen met een dubieuze reputatie beweren dat ze ‘niets te verbergen hebben’, loont het om extra goed te gaan luisteren.
Voor hun vierdelige VPRO-serie Poorten van Europa kregen regisseurs Eefje Blankevoort, Els van Driel en Tomas Kaan drie jaar lang toestemming om mee te kijken bij het omstreden Europese grens- en kustwachtagentschap Frontex. De serie wil daarmee een inkijkje bieden in de dagelijkse realiteit van het Europese grensbeleid, waarbij een belangrijke vraag is: kunnen grensbeheer en grondrechten hand in hand gaan?
Als het aan uitvoerend directeur Hans Leijtens ligt wel. Naar eigen zeggen heeft hij drie basisprincipes voor Frontex: verantwoordelijkheid, grondrechten én transparantie. Leijtens, die veelvuldig aan het woord komt, blijkt vooral een klassieke ambtenaar: zijn intenties zijn heus niet kwaadaardig, maar de werkelijkheid aan de Europese grenzen blijkt altijd een stuk weerbarstiger dan de werkelijkheid in een EU-kantoor.
Het is maar sterk de vraag hoeveel transparantie er in de praktijk daadwerkelijk is. In Villamedia spraken de makers zelf van ‘geregisseerde transparantie’. Op gevoelige momenten moesten ze de kamer uit, alles moest vooraf worden afgestemd en er was altijd een persvoorlichter aanwezig. De makers: ‘De toegang tot Frontex was uitzonderlijk, maar dat is niet hetzelfde als volledige openheid.’
Toch werkt de documentaire goed, vooral omdat het een treffend en pijnlijk inkijkje geeft in een systeem waarin het vaak onduidelijk is waar nu precies de verantwoordelijkheid ligt. Dan wordt er weer gewezen naar de kustwacht, dan weer naar de Europese Commissie, dan weer naar Leijtens, die door sommige betrokkenen ook maar gewoon wordt gezien als een pion of marionet.
Zoals we in de openingsminuten horen: ‘Europa is als een tuin. De mooiste tuin die de mensheid ooit heeft aangelegd. En de hoveniers moeten ervoor zorgen.’ Maar wie zijn de hoveniers, en wie controleert of de hoveniers hun werk op een normale manier uitvoeren?
Een andere belangrijke vraag: waar is de menselijkheid? Treffend is een gesprek tussen journalist Romy van Baarsen en een vakbondsmedewerker van de Griekse kustwacht. ‘Wat vind jij hier nu eigenlijk van, als mens?’ vraagt ze hem. Zijn reactie: ‘Ik kan mijn mening geven, maar daar kan ik niets over zeggen. Het ligt buiten mijn mandaat.’
Als verantwoordelijkheid voortdurend een soort speelbal wordt, is transparantie een verdomd moeilijke zaak. Leijtens zegt het zelf ook, als hij ergens een fotomoment heeft met wat grenswachtmedewerkers. ‘Ik denk dat de kans klein is dat ik echt de waarheid zie, als die al bestaat natuurlijk.’ Poorten van Europa laat haarfijn zien hoe hol de term ‘transparantie’ in de praktijk vaak is.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant