Repressie Rusland Door een nieuwe en ondoorzichtig toegepaste wet verliezen talloze Russische kunstenaars plotseling de toegang tot hun bankrekening. „Het Kremlin wil ons het zwijgen opleggen.”
Dichter Joeli Goegolev, op 4 augustus in Naarden.
Op een enkele uitzondering na liet het Kremlin kunstenaars die kritiek op de staat en de oorlog tegen Oekraïne uitoefenden lange tijd ongemoeid. Maar sinds kort is de herziene federale wet 115 van kracht. Die wet dient onder meer deelname en financiering van terrorisme tegen te gaan, maar wordt nu gebruikt tegen schrijvers, dichters en andere kunstenaars. Wie wettelijk tot extremist of terrorist wordt verklaard kan een celstraf krijgen oplopend tot vijftien jaar. Daarmee zijn de dagen van de Sovjet-Unie met zijn dissidente schrijvers en dichters teruggekeerd.
De wet wordt nu met name gebruikt tegen de schrijvers, dichters, filmers en kunstenaars die sinds de Russische inval in Oekraïne op 24 februari 2022 in het buitenland wonen en van daaruit kritiek op het Kremlin leveren. Zo maakt de wet het voor Russische staatsburgers onmogelijk om hun paspoort te vernieuwen, bij een notaris een volmacht te laten opstellen of hun appartement in Rusland te verkopen. Een geldig paspoort is tevens essentieel voor het verkrijgen van een visum in het buitenland en voor het legaliseren van diploma’s en geboorte- of trouwbewijzen.
Dat ongemak merkte ook de dichter Joeli Goegolev (Moskou, 1964), wiens bankrekeningen eind juni ineens werden geblokkeerd, omdat hij verdacht werd van terrorisme en extremisme. In het vervolg was het hem verboden om grote financiële transacties te doen. Goegolev nam het zekere voor het onzekere en vluchtte samen met zijn vrouw Olga naar Nederland, waar hij introk bij de Russische schrijver Maxim Osipov, die na de grootschalige invasie in Oekraïne zijn land uit protest vaarwel zei. Eind juni was ook Osipovs Russische bankrekening op grond van dezelfde beschuldiging geblokkeerd.
„Op 25 juni kreeg ik een sms van de Sberbank waarin stond dat mijn bankrekening was geblokkeerd en ik niet meer kon internetbankieren”, vertelt Goegolev in de tuin van Osipovs huis in Naarden, waar hij met zijn vrouw tijdelijk is neergestreken. Zijn werk is ook vertaald in het Nederlands verschenen, in de bundel Voorlopige resultaten. „Ik ging naar de bank en vroeg wat er aan de hand was. Daar kreeg ik een formulier waarmee ik om opheldering kon vragen. Ik kon me niet herinneren dat ik me schuldig had gemaakt aan terrorisme en extremisme. Evenmin had ik betalingen uit het buitenland ontvangen of had ik geld geschonken aan het fonds van Aleksej Navalny (dat geld inzamelt om vanuit het buitenland de Russische oppositie te organiseren, red.).”
Goegolev ontdekte nu dat een aantal mensen uit zijn kennissen- en vriendenkring – schrijvers, journalisten en theatermakers – hetzelfde was overkomen. Het merendeel van hen woonde inmiddels in het buitenland. Net als hij hadden ze deelgenomen aan het forum voor moderne kunst SlovoNovo in Montenegro. Dit discussieforum was in 2018 opgericht door galeriehouder en mecenas Marat Gelman, die in 2021 door het regime tot buitenlandse agent werd verklaard en naar het buitenland vluchtte. Daar voert hij sindsdien oppositie tegen het Poetinregime en heeft hij een anti-oorlogscomité opgericht.
SlovoNovo is sindsdien een verzamelplaats voor schrijvers, dichters en kunstenaars die kritiek op Poetin leveren. Vele beroemdheden, zoals de eveneens in het buitenland wonende Ljoedmila Oelitskaja, Garry Kasparov en Boris Akoenin, nemen er aan deel.
Goegolev had tussen 2022 en 2024 aan dat forum deelgenomen. En ook al werd dat pas in 2025 door het Russische OM tot ‘buitenlandse agent’ verklaard en had hij officieel niets illegaals gedaan, toch werd hij nu verdacht van ondermijnende activiteiten tegen de staat.
„In een interview vertelde oprichter Gelman onlangs dat het gaat om zo’n honderd, merendeels naar het buitenland gevluchte vertegenwoordigers van de culturele sector. En dat zijn heus niet alleen deelnemers aan SlovoNovo, maar bijvoorbeeld ook juryleden van de onafhankelijke literaire prijs Dar (De gave), die in 2024 door de in Zwitserse ballingschap levende Russische schrijver Michail Sjisjkin is opgericht.”
Inmiddels had Goegolev ook een reactie van de Sberbank ontvangen. Zijn rekening bleek te zijn geblokkeerd op last van Rosfinmonitoring, de staatstoezichthouder op het bankwezen. Die had zijn naam op een lijst gezet van mensen die verdacht werden van deelname aan terroristische en extremistische activiteiten. „Ik ontdekte dat je alleen op die lijst kon worden gezet door het OM, terwijl ze me nooit voor een verhoor hebben opgeroepen. Op aanraden van mijn advocaat heb ik toen besloten onmiddellijk het land te verlaten, want als ik veroordeeld word kan ik vijftien jaar in de cel belanden.”
Goegolev is een gevierd dichter, zowel in Rusland als in het buitenland. In november 2025 trad hij samen met drie andere Russische dichters, die hun land al eerder waren ontvlucht, op in de Balie in Amsterdam. Het was een avond met voordrachten over een land vol uitzichtloosheid, angst voor strafkampen en kritiek op de oorlog in Oekraïne. Zou dat niet ook iets te maken kunnen hebben met de huidige maatregel tegen hem?
„Tot nog toe wijst niets daarop. Alles lijkt toch echt in verband te staan met SlovoNovo. Wel beschouw ik wet 115 als een optreden van de Russische regering tegen de kunstensector. Het Kremlin wil ons door middel van die wet het zwijgen opleggen. Het is in feite een waarschuwing tegen iedere Russische staatsburger.”
Nu hij in Nederland is, voelt Goegolev zich voorlopig veilig, al heeft hij een Schengenvisum en moet hij over drie maanden de EU uit. Het wordt voor Russische dissidenten steeds moeilijker om in Europa politiek asiel te krijgen. Tegelijkertijd voelt alles wat hem de afgelopen maanden is overkomen onwerkelijk. „Maar het is beter om de ontwikkelingen in het buitenland af te wachten. Want als ze een rechtszaak tegen mij openen, dan is de kans groot dat ik word gearresteerd en veroordeeld.”