Karol Nawrocki is 6 augustus een jaar in functie als president van Polen. In alles probeert hij premier Tusk dwars te zitten, bijvoorbeeld met veto’s op wetsvoorstellen. Maar bij een groot deel van de Polen is hij populair. ‘Hij wil de peetvader van rechts Polen zijn.’
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Een jaar nadat Karol Nawrocki werd ingehuldigd als president van Polen, is de partij die zijn kandidatuur steunde uit elkaar gevallen. Eind juli scheurde Recht en Rechtvaardigheid (PiS), na een felle richtingenstrijd. De grootste rechtse oppositiepartij regeerde Polen tussen 2015 en 2023. Oud-premier Mateusz Morawiecki en veertig andere opstandige leden hebben nu hun eigen fractie opgericht in de Sejm, het Poolse lagerhuis. Uiterlijk oktober komen ze met een nieuwe partij. Daarmee is de grootste politieke splitsing in jaren een feit.
De steeds drukker bevolkte rechterflank, die verder het uiterst rechtse Konfederacja en de partij van de extreemrechtse politicus Grzegorz Braun telt, lijkt dus in zwaar weer te verkeren. Tegelijk kunnen alle rechtse partijen samen op meer dan de helft van de stemmen rekenen en zetten ze het debat naar hun hand. Daarbij hebben ze een grote troef: de rechts-nationalistische president Nawrocki.
De winst van Nawrocki in 2025 – hoewel met slechts 400 duizend stemmen verschil op 20 miljoen kiezers – toonde dat Polen naar rechts schuift, zegt Aleks Szczerbiak, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Sussex en auteur van de Polish Politics Blog. ‘Maar Nawrocki maakte van die verkiezingen ook een referendum over premier Donald Tusk.’ Diens regering, die eind 2023 was aangetreden, was ‘impopulair’, zegt Szczerbiak. ‘Ze had haar verkiezingsbeloftes niet ingelost.’
Dat is sinds het aantreden van Nawrocki als president alleen maar moeilijker geworden. Het presidentschap in Polen biedt een aantal mogelijkheden om beleid te beïnvloeden. Dit is vooral ‘negatieve macht’: zo kan Nawrocki wetsvoorstellen blokkeren met een veto, wat hij dan ook veelvuldig doet.
Als reactie heeft Tusks partij de website wetomat.pl (‘vetomaat’) gemaakt. Daarop wordt een overzicht bijgehouden van de wetsvoorstellen die Nawrocki heeft geblokkeerd. De teller staat na slechts een jaar al op 41; meer dan al zijn voorgangers sinds Polen in 1989 een democratie werd. Recordhouder veto’s was president Aleksander Kwaśniewski (1995-2005), die in zijn tienjarige presidentschap 35 keer een wetsvoorstel blokkeerde.
De veto’s zijn onderdeel van Nawrocki’s politieke strategie, zegt Andrzej Bobiński, directeur van denktank Polityka Insight in Warschau. Hij is een buitengewoon actieve president, die zoekt naar maximale machtsuitoefening op zowel binnenlands als buitenlands beleid. Hij zoekt daarbij de grenzen op van wat volgens de grondwet toelaatbaar is voor een president. Een van zijn ambities is om die grondwet uiterlijk 2030 te veranderen.
Zijn veto’s zijn een manier om macht te doen gelden, zegt Bobiński – en de regering een stok in de wielen te steken. Poolse media noemen de constante confrontaties tussen president en premier de ‘oorlog aan de top’. Alleen bij noodgevallen, zoals toen afgelopen herfst een twintigtal Russische drones het Poolse luchtruim binnendrong, begraven ze even de strijdbijl.
Nawrocki’s houding heeft gevolgen voor Tusks ambitie om de rechtsstaat te herstellen na de uitholling door acht jaar PiS-regeringen. ‘Het proces zit volledig vast en rechtsstatelijk gezien is het nog altijd een grote chaos’, zegt socioloog Maria Skóra, die onderzoek doet naar herdemocratisering. ‘Nawrocki staat ferm achter alle veranderingen die PiS doorvoerde.’
De regering probeert de presidentiële blokkades te omzeilen door in plaats van wetten verordeningen uit te vaardigen – die kan hij niet vetoën. Maar zulke creativiteit leidt tot onduidelijkheid en is niet van blijvende duur. ‘Als rechts in 2027 de verkiezingen wint, kunnen ze verdergaan waar ze in 2023 zijn gebleven’, schetst Skóra de situatie. ‘Mocht Tusk winnen, dan zet de huidige situatie door tot de volgende presidentsverkiezingen in 2030.’
Op buitenlandbeleid is Nawrocki buitengewoon assertief. Hij onderhoudt een goede relatie met Donald Trump, die doorgaans doet alsof de liberale regering van Tusk domweg niet bestaat. De onbetrouwbare Amerikaanse president Trump is niet bijster populair onder Polen, wel deed hij Nawrocki toezeggingen voor de aanwezigheid van Amerikaanse troepen: daar kon hij mee thuiskomen in het op defensie en veiligheid georiënteerde Polen.
In de relatie met buurland Oekraïne laat Nawrocki zich eveneens gelden. Meest recent tijdens een wekenlang diplomatiek conflict nadat president Volodymyr Zelensky een legereenheid had vernoemd naar het Oekraïens Opstandelingenleger (OePA), dat tussen 1943 en 1945 tot 100 duizend Polen vermoordde bij etnische zuiveringen.
Nawrocki ontnam Zelensky de hoogste Poolse onderscheiding, die hij in 2023 had ontvangen. Dat was een belangrijk moment, zegt Bobiński. ‘Hij begreep het sentiment in de Poolse samenleving goed en handelde daarnaar.’ Bij een Poolse peiling uit juli vond 75 procent van de ondervraagden dat Polen en Oekraïne moeten samenwerken tegen Rusland; tegelijk vond 82 procent dat de staat moet handelen als andere landen historische figuren verheerlijken die misdaden tegen Polen begingen.
‘Polen en Oekraïne hebben een gemeenschappelijk belang in de strijd tegen Rusland’, zegt Szczerbiak. ‘Maar ze hebben ook andere belangen en die botsen soms: geschiedenis, landbouw en economie. Een deel van Polen vindt dat het land zich daarin assertiever moet opstellen. Dat is tevens Nawrocki’s positie en hij voelt aan dat dit het juiste moment is. De Poolse bevolking is minder pro-Oekraïens dan de politieke elite.’
Nawrocki is ondertussen de politicus van Polen die het meest wordt vertrouwd. In een peiling na het OePA-debacle oordeelde 56 procent van de ondervraagden positief over zijn daden, het hoogste percentage sinds hij president werd. Dit zijn vooral kiezers van rechtse partijen, jonge mannen en bewoners van het platteland.
‘Hij heeft een eigen stijl en staat dicht bij de mensen’, zegt Skóra. Hij benadrukt waar mogelijk ook zijn eigen betrekkelijk eenvoudige afkomst, het feit dat hij jong vader werd maar uiteindelijk ook een doctoraat in geschiedenis haalde. Hij bokst, is sportief en eet soms een broodje kebab met Poolse jongeren in kleine stadjes. ‘Dat spreekt mensen aan, ze herkennen zich. Hij komt over als iemand z bloku.’ Letterlijk ‘uit het blok’, blokvormige flatgebouwen in vaak minder welvarende wijken.
Tekenend voor zijn houding was de herdenking afgelopen weekend van de bloedige Opstand van Warschau in 1944. Tijdens het officiële gedeelte was Nawrocki in pak, gaf een toespraak en sprak met veteranen. Maar bij een samenkomst van Warschauers die liederen uit oorlogstijd zongen, mengde hij zich met zijn gezin in de menigte, gekleed in een eenvoudig T-shirt met een afbeelding van de Opstand. ‘Politiek is ook spektakel’, zegt Skóra. ‘Hij is aanwezig en theatraal.’
Overigens laat hij zich ook bij controversiële evenementen zien. Zo was Nawrocki, die in het verleden zelf meedeed aan vechtpartijen tussen voetbalhooligans, de eerste president die in januari de pelgrimage van hooligans naar het Jasna Góra-klooster bijwoonde, een jaarlijkse uiterst rechtse bijeenkomst.
Bobiński ziet ‘een politiek talent’. Het helpt ook dat Nawrocki met 43 jaar jong is voor Poolse politieke standaarden. ‘Hij is buitengewoon actief, communiceert direct met Polen in het dagelijks leven of via sociale media.’ Nawrocki is ‘het beste nieuws dat rechts in tijden heeft gehad’. De macht van PiS-partijleider Jarosław Kaczyński (77), jarenlang de invloedrijkste man op rechts, is tanende. ‘Kaczyński is oud, Nawrocki luidt iets nieuws in en bouwt zijn eigen politieke platform.’
Iets nieuws betekent in dit geval ook iets onversneden rechts. Nawrocki kijkt niet enkel naar PiS maar ook naar partijen rechts daarvan: daar komen zijn eigen kiezers immers ook vandaan. ‘Hij belichaamt de nationalistische tijdgeest, die niet alleen in Polen heerst, maar ook elders in Europa en de Verenigde Staten’, zegt Bobiński.
De onderlinge concurrentie op rechts leidt tot een guur maatschappelijk klimaat waarbij in Polen vooral Oekraïners de klappen vangen. Soms letterlijk: in de weken na het Pools-Oekraïense conflict over hun geschiedenis vonden meerdere geweldsincidenten plaats tegen Oekraïners. Het aantal haatmisdrijven bedroeg 180 in de eerste helft van 2026, een stijging van 30 procent ten opzichte van vorig jaar.
Premier Tusk riep Nawrocki op ‘te stoppen met zwijgen hierover’. Maar Nawrocki probeert zijn kiezers, van rechts tot extreemrechts, niet te ontrieven; hij probeert ze bij elkaar te houden. De verdeeldheid op de rechterflank maakt Nawrocki machtiger, zegt Bobiński. ‘Het geeft hem de kans erboven te gaan staan en iedereen samen te brengen tegen Tusk. Hij wil de peetvader van rechts zijn.’
Zijn positie maakt dit makkelijker gezegd dan gedaan, zegt Szczerbiak. ‘Hij is het staatshoofd en kan zich moeilijk in partijpolitiek mengen.’ Nawrocki houdt zich voorlopig dan ook afzijdig van het conflict binnen PiS. ‘Maar uiteindelijk heeft Nawrocki samen met alle partijen op rechts hetzelfde doel: de regering van Donald Tusk uit het zadel krijgen.’
Source: Volkskrant