De vernietigingsoorlogen in Europa en het Midden-Oosten gaan onze fantasie te boven. Daarom duiken er regelmatig voorbeelden uit het verleden op om de gruwelen in het nu te plaatsen. Begrijpelijk. Anders dan de mathematicus, die met formules iets kan bewijzen, heeft de historicus slechts metaforen ter beschikking, zoals Jaroslav Hrytsak schreef in zijn recente boek Ukraine. The Forging of a Nation.
Dat betekent echter niet dat je maar raak mag associëren om een politieke stellingname hier en nu historisch te staven. Toch gebeurt dat te pas en te onpas.
Te onpas was een analogie van Frans Timmermans in een tweegesprek voor De Morgen. Over „rechts en extreemrechts in Israël” verzuchtte hij: „Hun grootouders en overgrootouders is in de nazitijd iets verschrikkelijks overkomen: de Holocaust, waarbij ze werden vernietigd, en nu doen zij precies hetzelfde met een ander volk”. Die exacte vergelijking is onhoudbaar. De gaskamers waren geen „detail”, zoals de oprichter van het extreemrechtse Front National in Frankrijk ooit wel beweerde.
Te onpas was ook een tekening in De Volkskrant, waarin cartoonist Jip van de Toorn de „bij nader inzien best griezelig types” Stalin, Hitler, Kim Jong-Un en Trump als „hetero” op één lijn zette. Los van de vraag of deze vier strikt binair waren/zijn, is er echt verschil tussen NKVD, SS, Gukga jeongboguk enerzijds en ICE anderzijds.
Beide hartenkreten riepen bij mij ook een associatie op: met de Historikerstreit in Duitsland, een politiek-historisch debat over de vraag of de Shoah een unieke misdaad was geweest of toch deel van een bredere „Europese burgeroorlog” in het interbellum.
Aanstichter van die Historikerstreit was de Duitse filosoof/historicus Ernst Nolte. Veertig jaar geleden poneerde hij de stelling dat de vernietigingskampen van Hitler niet de eerste in Europa waren. Aan de „rassenmoord” van de nazi’s op de Joden was volgens hem de „klassenmoord” van de bolsjewieken voorafgegaan. Auschwitz, aldus Nolte, was het „Europese” antwoord op de „Aziatische” Goelag van Stalin.
Deze these raakte de Bondsrepubliek, die via de NAVO met het Westen was verbonden maar tegelijkertijd via de sociaal-democratische Ostpolitik zocht naar verzoening met de neostalinistische patroon Sovjet-Unie, midden jaren tachtig in het hart.
Een hoogoplopend debat volgde. Grofweg verliep dat langs drie lijnen. Conservatievere historici werkten, meer of minder genuanceerd, de positie van Nolte uit. Op de achtergrond sluimerde de redenering dat het naoorlogse Duitsland zijn schuldgevoel mocht loslaten en de eigen nationale identiteit weer moest durven omarmen. Linkse academici verweten dit kamp de Duitse misdaden te relativeren. De Holocaust was uniek, een erfzonde die de Duitsers tot in lengte van dagen moesten dragen. Een van hen, filosoof Jürgen Habermas, zou tot zijn dood dit jaar Israël onvoorwaardelijk blijven steunen en Oekraïne juist niet. Minder politiek geprofileerde historici waarschuwden voor „instrumentalisering” van de geschiedenis. „Hitler moeten we met onze eigen, westerse normen beoordelen. De wandaden van Stalin worden daardoor allerminst vergoelijkt”, aldus historicus Heinrich August Winkler. De claim dat de Shoah uniek was, was bovendien riskant. Die kwalificatie nodigde uit tot luiheid: iets unieks kan zich immers niet herhalen.
De behoudende sociaal-democraat Thomas Nipperdey concludeerde: „Geschiedschrijving bestaat niet louter uit een veelvoud van perspectieven. Er zijn sterke en zwakke perspectieven, objectieve en minder objectieve beschrijvingen.” Wijze woorden.
Veertig jaar later wordt het verleden nog steeds gebruikt voor politieke stellingen in het heden. Zij het dat de posities zijn omgedraaid. Links doet nu wat het rechts toen verweet. En omgekeerd.
Indertijd hamerden progressieven op de uniciteit van de Shoah. Het zoeken naar historische context, zoals de conservatieven deden, was volgens hen een verkapte rehabilitatie van het nazisme. Thans is het de rechterkant die de Holocaust als unieke tragedie in de geschiedenis buiten haakjes plaatst en links antisemitisch noemt als het Israëls optreden in de Palestijnse gebieden met historische verwijzingen genocidaal noemt.
De Historikerstreit in de nadagen van de Koude Oorlog was nuttig. Deze herhaling is dat niet. Gaza op één lijn zetten met Auschwitz en Trump afschilderen als reïncarnatie van Hitler/Stalin, verhelderen het historisch bewustzijn niet, zulke analogieën verduisteren eerder.
En ze leiden af van het hier en nu: de gloeiendhete oorlogen in Europa en het Midden-Oosten.