Zomerliefde Onstuimige, hongerende verliefdheid. Deze zomer zoekt NRC de beste boeken over zomerse liefde. In deze aflevering: Zoutwater van Charles Simmons.
In Eerste liefde, een novelle van Ivan Toergenjev uit 1860, wordt de zestienjarige Vladimir hopeloos verliefd op Zinaïda, een verarmde maar beeldschone prinses van eenentwintig. Zinaïda heeft wel meer aanbidders en neemt de naïeve Vladimir niet serieus, ze vindt zijn jonge, knappe vader een stuk interessanter. Dat gevoel is wederzijds: Zinaïda en de vader van Vladimir beginnen een steeds minder geheime verhouding. Vladimirs jaloerse moeder wanhoopt, de buren kletsen, Vladimir zelf sterft bijkans van verdriet en alles eindigt in drama.
Charles Simmons: Zoutwater. (Salt Water) Vert. Gerda Baardman en Jan de Nijs. Cossee, 160 blz. €21,99
Ik verklap niet te veel als ik zeg dat de kleine Amerikaanse klassieker Zoutwater uit 1998, van schrijver en literair criticus Charles Simmons (1924-2017) een moderne versie van Toergenjevs verhaal is – Simmons verklapt het zelf al, door als motto een citaat uit Eerste liefde te nemen. Maar de opening van Zoutwater maakt meteen duidelijk dat we hier desondanks met een heel ander soort boek te maken hebben: „In de zomer van 1963 werd ik verliefd en verdronk mijn vader.” Dit is een ijzersterke eerste zin. We weten wat er gaat gebeuren maar we weten niet hoe, we hebben nog geen idee wat de verliefdheid van de hoofdpersoon en de dood van zijn vader met elkaar te maken hebben – ook niet als we bekend zijn met Toergenjevs novelle. Dit geeft een aangenaam soort spanning die alle gebeurtenissen, ook onschuldige zoals een gezellig boottochtje met de hele familie, kleuren met een donkere dreiging.
Goed, eerst even het wie wat waar. Simmons verplaatst Toergenjevs vertelling van het Moskouse Neskoesjnoje-park naar zee. De ouders van de vijftienjarige Michael hebben een groot, houten vakantiehuis op Bone Point, een fictief eiland voor de kust van New England. Ook hebben ze een kleiner huisje, een paar duinen verderop, dat ze zomers aan strandgangers verhuren. Dit jaar zitten daar Zinaïda – twintig jaar oud, Zina voor intimi – en haar moeder, mevrouw Merts, afstammelingen van oude Russische adel. „Strikt genomen”, zegt Zina over haar moeder, „is ze een prinses.” En strikt genomen, legt ze uit, is ze dat zelf ook.
Moeder Mertz mag dan van Koninklijke huize zijn, ze is ook een tikkeltje ordinair en daarbij een onverbeterlijke flirt. („Het probleem is dat moeder na één drankje denkt dat ze Brigitte Bardot is”, zegt Zina.) Michaels moeder, die het zwaar te verduren heeft met haar onweerstaanbare playboy van een man, is meteen op haar hoede. („Het probleem is dat mijn vader weg is van Brigitte Bardot”, legt Michael uit.)
En Michael is meteen verliefd, op Zina. Zina en Mischa (zoals ze haar nieuwe buurjongen noemt) zijn prachtige personages. Mischa is slim; naïef en vroegwijs tegelijk. Hij houdt van poëzie, van zwemmen en zeilen en bekijkt de wereld op een heel eigen, afstandelijke en dromerige manier. Voor een jongen van vijftien heeft hij een opvallende (en toch geloofwaardige) scherpe blik. Zina is sprankelend, kunstzinnig en vol leven, je begrijpt meteen dat iedereen verliefd op haar is. Niet per se, of alleen, omdat ze een mooie verschijning is maar omdat ze iets ongrijpbaars heeft, iets raadselachtigs.
Eerste liefde heeft een wat verveelde sfeer, vervuld van de typisch laat negentiende-eeuwse spleen – de jonge Vladimir kijkt bijvoorbeeld geheel onaangedaan toe hoe op het landgoed van zijn ouders kleine kinderen werken in een behangselfabriek. Hij ziet hun „uitgemergelde lichamen”, hun „ingevallen wangen en verwarde haren” maar het doet hem niks; je hoort hem bijna ‘whatever’ denken.
Ook de personages in Zoutwater zijn rijk en leiden – in ieder geval op financieel gebied – onbezorgde levens. Maar Mischa heeft niet dat afgestompte, dat lusteloze van zijn Russische voorganger. Hij is nieuwsgierig, ondernemend, observerend – een heerlijk kind gewoon , met een ontwapenend groot hart. Hij houdt van zijn hond, van zijn ongelukkige moeder, van Zina, van zijn cynische beste vriend Hillyer, van zijn houten boot de Angela en vooral van zijn vader, met wie hij een ontroerend hechte band heeft. „Op moeders nachtkasje stond een foto van vader”, ziet Mischa. „Op vaders nachtkastje stond een foto van mij.” Die band maakt de tragische ontknoping van de roman des te hartverscheurender. Daar kan ik verder helaas niks over zeggen; de rustige, subtiele manier waarop Simmons naar het einde toewerkt is zo mooi – dat wil ik niet voor u verpesten.
Zoutwater gaat niet zo zeer over een eerste liefde, maar over het verlies van onschuld. En dit verlies gebeurt op zo’n schokkende, Oedipale manier dat Michael er nooit overheen groeit, het nooit echt kan begrijpen. „Ik ben nu ouder dan vader was toen hij verdronk”, eindigt de roman. „Ik weet niet waarom ik me nog steeds een kind voel.”