Van de fijnspar tot de adder en de huismus: de natuur zit in de knel door de droogte. ‘Als dit zo doorgaat, raken we echt soorten kwijt.’
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over natuur en biodiversiteit.
Elk leven drijft op water, dus bij droogte en hitte hebben alle soorten het moeilijk. Drinkplaatsen als poelen en vennen drogen op. Wie zich makkelijk voortbeweegt, heeft de minste problemen om elders drinkwater te vinden. Kleine zoogdieren als muizen, egels en konijnen hebben het zwaarder. Dassen hebben meer moeite wormen (hun favoriete maal) te vinden in de verdroogde grond.
Beuken en berken hebben het momenteel zwaar. ‘Als ik om me heen kijk, zie ik vooral de fijnspar, de Amerikaanse Douglas en de lariks sneuvelen’, zegt Erik Schram, boswachter namens Staatsbosbeheer in de Brabantse Kempen. ‘De toppen van de lariks zijn bruin, of soms al helemaal dood.’
De bomen hebben afgelopen jaren klap na klap te verwerken gekregen. ‘Vaak duurt het een paar jaar voor je effect ziet. Wat nu nog groen is, kan over twee jaar toch sterven’. Bij sommige bomen is dat nu al duidelijk voor de boswachter. ‘Het gaat vooral om soorten die hier van oudsher niet thuishoren. Zo is de lariks rond de Tweede Wereldoorlog aangeplant voor houtproductie, maar die kan niet tegen droogte.’
In open stukken waar de zon lang brandt, ziet de boswachter de heide verdrogen. ‘Midden augustus horen de struiken paars te bloeien, maar veel zijn al helemaal bruin.’
Andere soorten doen het juist goed, zegt Schram. ‘De zomereik staat vol in het blad. Net als de haagbeuk en tamme kastanje. Dat zijn klimaatbestendige soorten die je meer zou moeten aanplanten om deze droge tijden te doorstaan.’
Vocht en voedsel vormen voor vogels een probleem. ‘Zeker in stedelijke gebieden hebben vogels het zwaar’, zegt Timo Roeke van de Vogelbescherming. Eerder zaten vogelasiels al vol jonge gierzwaluwen, voor wie het onder dakpannen en in nestkasten te heet was geworden. Nu komt volgens Roeke de huismus in de knel: ‘Die blijft dicht bij de nestplek en vliegt niet kilometers weg zoals sommige andere soorten.’ Het is de reden waarom de Vogelbescherming adviseert om in tuinen bakken met vers water voor de tuinvogels neer te zetten.
Buiten steden komen weidevogels en steltlopers in de problemen. ‘Zij steken normaal hun snavel in de drassige bodem, op zoek naar wormen en insecten. Dat lukt niet in een uitgedroogde bodem.’ Met de beginnende vogeltrek komen steltlopers ons land weer binnen. ‘Zij stuiten op veel drogere grond dan normaal en staan meteen op achterstand’, zegt Roeke.
Watervogels kampen met blauwalg en botulisme, een ziekte veroorzaakt door gifstoffen van een bacterie. Beide kunnen leiden tot sterfte. Daarnaast hebben duikers als de kuifeend, tafeleend en krooneend er een probleem bij. ‘Als het waterpeil blijft zakken, wordt het water te ondiep om naar voedsel te duiken.’
Voor vissen is zuurstofgebrek het grootste gevaar. Dat ontstaat wanneer water opwarmt. Droogvallende kanaaltjes en beken kunnen grote gevolgen hebben voor amfibieën en vissen, zegt Jan-Freerk Kloen, veldonderzoeker bij kennisorganisatie Ravon. ‘Wanneer in zo’n beek de rivierdonderpad of de beekprik zat, ben je die wel echt kwijt.’
Tellingen tonen volgens Kloen al enkele jaren aan dat droogte en warmte hun tol eisen. ‘Amfibieën en reptielen verplaatsen zich niet ver, hooguit een kilometer, en kunnen dus ook moeilijk inspelen op veranderingen.’
De adder en de levendbarende hagedis nemen in aantal af, en ook dat heeft volgens Kloen alles te maken met warmte en droogte. De muurhagedis vertoont zich de laatste jaren juist vaker. De exoot, vaak uitgezet of ontsnapt, duikt volgens Kloen veel op in de buurt van tuincentra. Ook de ruïnehagedis, een Italiaanse verwant van de muurhagedis, wordt steeds vaker gezien en zal zich vaker vertonen, verwacht Kloen.
Dat poelen droogvallen, is niet voor alle amfibieën erg, zegt hij. ‘De voortplanting vindt plaats in het voorjaar, in juni gaan de larven aan land. Maar als de poelen te vroeg droogvallen, gaat veel verloren. Wanneer het volgend jaar weer zo droog wordt, ontstaat echt een probleem.’
Vlinders zijn er in veel soorten en maten, daarom is hun reactie op weer en klimaat altijd een gemengd verhaal. De algemene indruk: ‘Vooral in de droge gebieden als heides en kalkgraslanden is het droevig gesteld’, zegt Michiel Wallis de Vries, onderzoeker bij de Vlinderstichting. Vlinders die in het voorjaar vliegen, hebben nu geen bloemen meer nodig om nectar te vinden. Maar hun rupsen hebben momenteel wel blad nodig om te eten, en dat is met de droogte lastiger.
De heivlinder heeft het zwaar. De soort weet zich enigszins aan te passen aan de droogte, maar volgens Wallis de Vries is een grens bereikt. ‘Ze zwerven uit buiten de droge heidegebieden, en vinden dan soms een vlinderstruik. Maar als de vrouwtjes daar eitjes afzetten, vinden hun rupsen daar niet het voedsel dat ze nodig hebben, zoals schapengras. Dat groeit enkel op voedselarme grond als heide.’
Ook de kommavlinder is kwetsbaar. ‘Een echte zomersoort met maar één generatie per jaar. Die moet het hebben van bloemen in het heidegebied. Nu die er niet zijn, is de generatie verloren’, aldus Wallis de Vries.
Er zijn ook soorten die gedijen bij warmte: de prachtige koninginnepage wordt steeds vaker gezien. Ook de kleine parelmoervlinder lijkt zich prima te weren.
Voor libellen is de droogte wel weer een serieus probleem, zegt Wallis de Vries. ‘Vennen en poelen vallen droog of warmen op. Dat betekent minder zuurstof en afstervende larven. De zwarte heidelibel is een van de soorten die eronder lijdt, ze is snel zeldzaam geworden. Alleen in Scandinavische landen redt hij het nog, elders in Europa niet meer.’
Er zijn ook ‘profiteurs’, maar: ‘Hun aantal is kleiner dan het aantal soorten dat we verliezen’, zegt Wallis de Vries.
Regen zou snel helpen: ‘15 millimeter kan al genoeg zijn om bloemen tot bloei te brengen of voedselplanten voor rupsen te doen groeien. Als deze droogte op lange termijn gewoner wordt, raken we echt soorten kwijt.’
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant