Nog niet zo lang geleden behoorde de Noors-Kroatische Oliver Lovrenski tot de groep aan lagerwal geraakte jongeren over wie hij zijn boek Toen we nog jong waren schreef. Al schrijvend en biddend vond hij een uitweg; zijn debuut werd een bestseller in Noorwegen.
De Noorse schrijver Oliver Lovrenski heeft nog net een kwartiertje van de mis meegepakt als hij uit de Sint-Hallvardkerk in Oslo komt aangelopen voor de interviewafspraak. Het was zijn idee om hier af te spreken, als aftrap voor een wandeling door de wijk waar een deel van zijn veelgeprezen boek Toen we nog jong waren zich afspeelt. De kerk komt weliswaar niet voor in het boek, maar dat was achteraf wel passend geweest, aldus Lovrenski. De 22-jarige Noor heeft namelijk het geloof gevonden.
Dat mag een wonder heten, gezien Lovrenski’s verleden als drugsverslaafde en probleemjongere, ervaringen waaruit hij in zijn debuut rijkelijk put. Toen we nog jong waren draait om vier tienervrienden uit Oslo die langzaam wegzakken in een wereld van drugs, bendegeweld en criminaliteit. We volgen de vier door de ogen van hoofdpersoon Ivor, die net als Lovrenski Kroatische wortels heeft en van boksen houdt.
ZOMERSERIE: SCHRIJVER IN EUROPA
Wat bindt Europese schrijvers? Is er sprake van een Europese cultuur? En hoe zie je die terug in de literatuur? Een wekelijkse interviewserie met zes prominente schrijvers uit Zwitserland, Italië, Noorwegen, Ierland, Polen en Nederland.
De Noor schreef het verhaal op in ‘kebab-Noors’, de taal van de straat, zonder hoofdletters en punten. Gelukkig voegde hij er een verklarende woordenlijst bij. Als je er eenmaal aan gewend bent, leest het als een hypnotiserend spannend verhaal. In de indrukwekkende vertaling van Wouter De Jong klinkt dat zo: ‘we begonnen te kiefen in de tweede, en nadat we een plug hadden gescoord en een paar maanden van hem hadden gehaald, zei hij, jongens jullie kennen veel mensen die dunken of wat, en wij zeiden, ja natuurlijk, hij alleen maar, oké klaar, willen jullie wat floes verdienen? Daarna haalden ik en marco onze eerste vijfentwintigblok assie.’
Lovrenski laat onderweg een tatoeage op zijn arm zien: 6.9.20. Het is de dag dat hij stopte met drugs. Hij en zijn vrienden gingen destijds ham (hard) op van alles: kief (cannabis), assie (hasj), pep (amfetamine), g (ghb), sossa (cocaïne) en pilletjes (ecstasy). Alleen heroïne was een stap te ver. ‘Dat leidt naar een plek vanwaar het heel moeilijk terugkomen is’, aldus Lovrenski.
Het boek werd jubelend onthaald en ging in Noorwegen 63 duizend keer over de toonbank. Lovrenski won de Noorse Boekhandelsprijs, als jongste auteur ooit, en zag zijn boek in tien landen vertaald worden. Het werk haalde dit jaar de longlist van de Europese Literatuurprijs.
De afgelopen jaren reisde hij door Europa om zijn debuut te promoten.
Op deze warme dag voert de wandeling door het multiculturele Grønland, een wijk pal in het centrum van Oslo die er nogal anders uitziet dan de gepolijste straten even verderop rondom het parlement. Hier geen horlogezaken maar groente en fruit in marktkramen, urinelucht bij bushokjes en curry en kebab in plaats van koffietentjes met zorgvuldig gemaakte doppio’s. In plantsoenen wordt openlijk harddrugs genuttigd, alsof het een picknick betreft.
‘De rest van het centrum is lawaaierig en druk, hier is de sfeer anders; warmer en levendig. Je kunt er op veel plekken lekker eten. Een paar maanden geleden liepen hier politici te verkondigen dat het te gevaarlijk was, maar dat is echt onzin. Het is hartstikke veilig. Overal in Noorwegen is het veilig’, zegt Lovrenski.
Eerst nog even over die kerk. Waarom zei u dat die in het boek had gepast?
‘Het zou de jongens in het boek goeddoen. Ze hebben een andere manier van denken nodig. Je ziet dat de manier waarop ze dingen aanpakken niet werkt. Of het nu gaat om het gebruik van geweld om dingen gedaan te krijgen, of dat ze hun problemen ontkennen en er niet over praten. Het geloof kan een uitweg zijn. Ik wou dat ik de kerk had gevonden toen ik jonger was. Ik begon twee jaar geleden naar de mis te gaan en de Bijbel te lezen en ik merk dat ik erdoor verander.’
In het boek is de dood van een van de vier een omslagpunt voor hoofdpersoon Ivor. Wat waren voor u de triggers om te stoppen met drugs?
‘Ik zag steeds weer de gevolgen om me heen. Sommigen gingen naar de gevangenis, anderen een overdosis en belandden in het ziekenhuis.
‘Als je wilt stoppen, moet je ook echt breken met die wereld. Dan komt het aan op wilskracht en discipline. In het begin wordt het alleen maar moeilijker. Je hebt geen vrienden meer, geen inkomen en geen uitvlucht in de vorm van drugs. ’s Avonds durf je niet naar bed omdat je bang bent voor je eigen gedachten.’
Lovrenski is het kind van een Kroatische moeder en de Noorse schrijver en dichter Håvard Rem. Hij groeit op bij zijn moeder en ziet zijn vader pas voor het eerst op zijn 11de. Over het hoe en waarom wil hij niets kwijt. Wel vertelt hij dat hij nu goed contact heeft met zijn vader, die in Noorwegen goede kritieken kreeg voor zijn boeken en dichtbundels, maar lang geen bestsellerauteur was, zoals zijn zoon.
Als kind is Lovrenski een leeslustige jongen die veel tijd in de bibliotheek doorbrengt. Pas in zijn tienerjaren gaat het mis en raakt hij aan de drugs. Onduidelijk is in hoeverre de rest van de donkere wereld van Toen we nog jong waren overeenstemt met Lovrenski’s ervaringen – hij blijft er bewust vaag over. Ivor en zijn vrienden handelen in drugs, steken en worden gestoken, dragen een pistool bij zich en feesten er op los. In een interview met de Noorse krant VG staat dat hij hier in Grønland met wapens en drugs over straat ging. Nu zegt hij dat hij daar verkeerd geciteerd is.
Als Lovrenski weer clean is, werkt hij als telemarketeer. Ook begint hij met schrijven. Hij heeft een tijd contact met een uitgever, maar dat loopt op niks uit. Begin 2023 gaat hij een maand op reis naar Italië, Slovenië en Kroatië. Tijdens de reis schrijft hij zijn boek af op zijn telefoon. Bij terugkomst stuurt hij het manuscript naar vijf uitgevers. Binnen een week tekent hij een contract. Hij verzwijgt aanvankelijk wie zijn vader is. ‘Ik wilde niet dat er twijfel zou bestaan over het feit dat ik er op basis van mijn eigen talent was gekomen.’
Hoe ontdekte u het schrijven?
‘Toen ik jong was schreef ik muziekteksten, zoals rap en hiphop, maar nooit verhalen. Wel was ik gek op lezen, vooral fantasy. Opeens was het er gewoon. Toen ik afkickte heb ik mijn leven zo geordend dat ik kon schrijven. Ik werkte, spaarde geld en ging vol voor dit boek. Maar het is niet alsof ik er tien jaar aan heb gewerkt. Ik schreef zo nu en dan gedurende een paar jaar. Het betekent vermoedelijk dat het talent voor schrijven er al was, anders had het veel meer tijd gekost of was het er niet uitgekomen.’
Zitten er Kroatische invloeden in uw boek?
‘Ik kom er al sinds ik klein ben, net als Ivor. Ook hij heeft een Kroatische oma. Dus daar zie je de invloed, maar in taal of cultureel opzicht denk ik niet.’
Spreekt u de taal?
‘Een beetje. Ik kan me redden, maar ik zou geen lang, vloeiend gesprek kunnen voeren. Mijn moeder en mijn oma hebben alles geprobeerd om het me te leren, maar ik was een opstandig kind.’
Wat maakt Europa mooi?
‘Ik vind het lastig te generaliseren, maar de vrede en veiligheid in veel Europese landen is iets wat ik tijdens mijn reizen door het continent ben gaan waarderen. Mijn boek vertelt een ander verhaal, maar gelukkig gaat dat over een minderheidsgroep.’
Zijn er Europese auteurs die u inspireren?
‘Het zijn vooral Noorse auteurs. Maria Skaranger en vooral haar eerste boek Alle utlendinger har lukka gardiner (‘Alle buitenlanders hebben de gordijnen gesloten’) omdat ze hierin experimenteert met straattaal. Voordat ik dit las, dacht ik dat het gebruik van straattaal te vreemd, te radicaal of te kinderachtig zou zijn en dat het niet zou werken. In haar boek werkt het fantastisch. Door haar besefte ik dat het mogelijk is om helemaal los te gaan met deze taal. Het veranderde alles.’
Als we later eten in een restaurant – waarover later meer – noemt Lovrenski ook nog de Franse auteur Édouard Louis en zijn boek Weg met Eddy Bellegueule (2013). Dat boek gaat over Louis’ jeugd op het arme platteland. ‘Hij schrijft over zijn jeugdjaren, maar het voelt alsof hij een tijd beschrijft die al honderd jaar achter ons ligt. Dat verbaasde me echt. Misschien hebben sommige van mijn lezers dezelfde ervaring: is dit Oslo? Nou ja, in ieder geval een deel van Oslo.’
Lovrenski wordt wel beschreven als de stem van een generatie Europese mannen die op zoek is naar zingeving. In een interview met service95.com, het boekenplatform van de leesgekke Brits-Albanese popster Dua Lipa, zegt Lovrenski dat de man geen duidelijke rol meer heeft in de maatschappij en dat hij niet weet welke idealen hij moet nastreven. Volgens hem is de ideale man ‘verantwoordelijk, oprecht, liefhebbend, hardwerkend en gul’.
Bij kenners van de manosfeer ging misschien al een belletje rinkelen, maar Lovrenski is sterk beïnvloed door de Canadese psycholoog Jordan Peterson. Die maakte furore met YouTube-videos en zelfhulpboeken waarin hij mannen tips geeft over discipline, persoonlijke groei en hun houding (‘Sta rechtop, met je schouders naar achteren’). Peterson ageert tegen politieke correctheid, postmodernisme, identiteitspolitiek en doorgeslagen feminisme. De Canadees noemt zich ‘cultureel christen’ en ziet de Bijbel als het fundament van de (superieure) westerse samenleving.
Lovrenski: ‘Tussen mijn 16de en 20ste luisterde ik veel naar hem en dat heeft mijn leven veranderd. Zijn boodschap was: niet alle slechte dingen in mijn leven zijn mijn fout, maar alles is wel mijn verantwoordelijkheid. Neem verantwoordelijkheid, leer nieuwe vaardigheden en gebruik dat voor iets goeds. Zijn boek 12 regels voor het leven – Een remedie tegen chaos heb ik wel een paar keer gelezen. Via hem raakte ik ook gefascineerd door het christendom.’
Peterson krijgt ook veel kritiek, zoals dat hij mannelijkheid tot een stereotype terugbrengt. Wat vindt u daarvan?
‘Ik zou zeggen dat verantwoordelijkheid, eerlijkheid en orde idealen zijn voor mannen én vrouwen. Orde bepaalt de ruimte om te spelen (‘spelen’ betekent bij Peterson een spontane activiteit binnen bepaalde grenzen, red.). Wanneer je leeft als de jongens in mijn boek, leef je in chaos. Vrijwel alles veroorzaakt dan pijn, voor jezelf en diegenen om je heen. Je liegt tegen de mensen die je liefhebt, steelt van ze of doet ze op een andere manier pijn. Pas wanneer je het leven op orde hebt, is er ruimte voor spel.’
En dat geldt dus voor mannen en vrouwen?
‘Ja. Misschien ben jij het er niet mee eens, maar er zijn nu eenmaal genderverschillen. Dat zie je ook in Noorwegen, bij de keuze voor beroepen en hobby’s. Maar sommige zaken zijn genderoverstijgend, zoals dat het heel moeilijk is een goed leven te leiden als je geen orde schept. Dat is in ieder geval mijn ervaring.’
Staat uw verhaal ook voor een grotere groep Europese jongeren?
‘De jongens in het boek hebben wel echt een ander leven dan de meeste anderen. Het gaat niet over een generatie jonge mannen die tussen wal en schip valt, of zoiets. Ik denk ook niet dat het zo is, volgens mij gaat het best oké met jonge mannen. Maar voor degenen met wie het niet goed gaat is wat begeleiding en structuur heel belangrijk.
‘Waarom het verhaal veel mensen uit verschillende Europese landen aanspreekt is denk ik vooral omdat het over universele thema’s gaat, zoals vriendschap, liefde en verdriet.’
De jongens in het boek hebben veelal ouders met een migratie-achtergrond, net als probleemjongeren in achterstandswijken van Stockholm, Parijs of Rotterdam. Lovrenski meent dat de politiek meer moet doen voor gezinnen uit deze wijken. Ook pleit hij voor een beter integratiebeleid en minder cultuurrelativisme. ‘Ik denk dat onze waarden en de manier waarop we dingen doen in Noorwegen geweldig zijn. Het doel moet zijn dat mensen die hier naartoe komen uit andere landen ook die waarden delen.’
Denkt u dat Europa meer zelfvertrouwen zou moeten hebben?
‘Ik denk dat we voorzichtiger moeten zijn met kritiek op onze manier van leven, alsof het allemaal zo erg is. We mogen best weten dat onze waarden en tradities iets waard zijn.’
Kunt u een voorbeeld geven?
‘We oordelen te hard over het christelijke geloof. Dat komt deels door sommige influencers die claimen het christendom te vertegenwoordigen. Daarom denk ik ook dat iedereen naar de bron moet gaan, de Bijbel, in plaats van te luisteren naar anderen. Daarnaast denk ik dat er te veel echtscheidingen zijn. Dat is iets waar ik het veel over heb met mijn vrienden. Ik vind het gezin als eenheid heel belangrijk. Het is verdrietig dat datgene wat ons waarschijnlijk het meeste goeds geeft in het leven, het huwelijk en kinderen, het zo slecht doet. In Noorwegen ligt het scheidingspercentage tussen de 40 en 45 procent!’
Dus we scheiden te makkelijk?
‘Misschien is het eerder dat we niet de juiste partner kiezen. Het is moeilijk die vraag te beantwoorden, want ik ben zelf niet getrouwd. Maar het is duidelijk dat er iets fout gaat, ofwel in de samenleving of in de manier waarop we een partner kiezen. Ik hoop dat ik het zelf beter zal doen.’
Met opgroeien in een eenoudergezin zonder vader hebt u wel ervaring. Is dat waarom het traditionele gezin zo belangrijk voor u is?
‘Ik denk het. Ik heb om me heen duidelijk gezien hoe het is om geen gewoon gezin te hebben. Het is niet goed. Ik denk niet dat er mensen zijn die terugkijken op hun leven en blij zijn dat ze gescheiden zijn.’
Ik vind het wel bijzonder dat u vroeger een leven had vol drugs en geweld en nu dit soort dingen zegt.
‘Als je me vroeger als leerling op school had gehad, had je deze ommekeer niet verwacht. En er is nog veel werk te doen in mijn leven. Het gaat op en neer, maar het is wel veel beter dan vroeger.’
De wandeling eindigt bij Adriatic Café, het enige echte Kroatische restaurant van Oslo. Hier is Lovrenski regelmatig te vinden voor een portie ćevapi: gegrilde gehaktrolletjes. Vandaag mogen de journalist en fotograaf mee-eten.
Wat hoopt u dat jongeren uit uw boek halen?
‘Ik hoop dat ze op hun leven reflecteren en dat ze met anderen gaan praten over wat ze denken en voelen. Hopelijk zien ze in dat het leven dat de hoofdpersonen leiden geen goed leven is. Ik vraag me overigens wel af of het zo werkt. Neem de gangsterfilm Scarface. Aan het eind van de film gaat de crimineel dood, maar nog steeds wil elke 16-jarige Scarface zijn.’
Heeft u een idee van wat voor soort lezers uw boek weten te vinden?
‘Alle soorten. Met name volwassenen, maar ook kinderen van een jaar of 12 en tieners zoals die in het boek voorkomen. Ik was in Servië op vakantie met mijn moeder en we zaten in een restaurant. Komt er een jongen van 18 binnenstormen die in het Servisch roept dat hij het boek in de gevangenis heeft gelezen en dat hij me herkende van de foto. Dat was echt cool, dat ik zulke jongens kan bereiken en dat hij er iets aan had.’
Oliver Lovrenski: Toen we nog jong waren. Uit het Noors vertaald door Wouter De Jong. Uitgeverij Oevers; 256 pagina’s; € 22.
2003 Geboren in Noorwegen als zoon van een Kroatische moeder en een Noorse vader, de dichter Håvard Rem. Groeit op bij zijn moeder en ontmoet zijn vader pas op zijn 11de.
2020 Stopt met drugs.
2021-2022 Werkt op informele basis samen met uitgeverij Bonnier Norsk Forlag, loopt stuk.
2023 Stuurt zijn romanmanuscript op naar vijf uitgeverijen en tekent binnen een week een contract bij uitgeverij Aschehoug.
2023 Debuteert met Da vi var yngre (Toen we nog jong waren).
2023 Wint als jongste schrijver ooit de Noorse Boekhandelsprijs.
2024 Kunstenaarsprijs van de stad Oslo.
2025 Theaterbewerking door Het Noorse Theater.
2026 Longlist Dublin Literary Award en longlist Europese Literatuurprijs.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant