Met gevaar voor eigen leven trokken tienduizenden veelal jonge migranten van Marokko naar Ceuta. Zij werden bruut teruggejaagd door de Spaanse politie. De gebeurtenissen leiden tot hevige en soms tegenstrijdige emoties bij Marokkaanse Nederlanders. ‘Deze jongeren zijn mijn alter ego’s.’
In eerste instantie riepen de beelden uit Ceuta irritatie op bij Hajar Fargan. ‘Waarom doen die jongeren zoiets stoms?’, dacht ze. ‘En wat voor gevolgen gaat dit hebben voor de beeldvorming over Marokkanen in Nederland?’ Meteen daarna kwam de schaamte. ‘Wie ben ik, om vanuit een positie van privilege kritiek te hebben op jongeren die naar Ceuta zwemmen?’
De 29-jarige theatermaker verhuisde als 3-jarig meisje vanuit het Rifgebergte in Marokko naar Amsterdam. Ze studeerde culturele antropologie en deed vervolgens de toneelschool. In een klein appartement in Marseille werkt ze momenteel aan haar eerste eigen theaterproductie, die dit najaar in première gaat. ‘Het is bloedheet hier, dus ik ga elke dag zwemmen’, vertelt ze.
Sinds ruim zeventigduizend Marokkanen vorige week met gevaar voor eigen leven de grens overstaken naar de Spaanse exclave Ceuta komt ze weinig aan schrijven toe. Ze overpeinst en probeert haar gedachten over Ceuta te ordenen. ‘Deze jongeren zijn mijn alter ego’s. Het enige verschil tussen ons is dat ik een Europees paspoort heb en wel die zee mag oversteken.’
Fargan zat die donderdag 30 juli op haar gele handdoek aan het Zuid-Franse strand, toen ze op haar telefoon zag wat er speelde in Marokko. Ze appte haar zus, die op dat moment met haar drie zoontjes op vakantie was in Marokko en van El Jebha naar Tanger aan het rijden was, een rit van 180 kilometer langs de kust. ‘Ze vertelde dat onze neef ook de overtocht had gewaagd. Dat hij een kind uit het water had proberen te redden dat al dood bleek te zijn.’ Inmiddels is hij terug in Marokko. ‘Hij is drie jaar jonger dan ik, net zo oud als mijn broertje.’
Haar vader kwam in de jaren zestig als arbeidsmigrant naar Nederland. ‘Destijds was er behoefte aan migranten, dus hij hoefde niet zo’n gevaarlijke tocht te ondernemen.’ Hoe anders is dat nu voor haar neef, met wie ze als kind vele zomers heeft gespeeld. Ze stelt het steeds uit om contact te zoeken. ‘Wat moet ik hem vragen? Waarom hij wilde gaan? Zo’n vraag stellen vind ik een belediging, want ik ken het antwoord. Het is de reden dat mijn vader destijds is vertrokken, het is daarmee ook de reden dat ik hier ben.’
Fargan is niet de enige Marokkaanse Nederlander die kampt met hevige en tegenstrijdige gevoelens vanwege de gebeurtenissen in Ceuta. Ze zagen allemaal de beelden van veelal jonge Marokkanen die kilometers zwommen, juichend aan land klommen en vervolgens werden teruggejaagd door de Spaanse politie. Ze krijgen ook de berichten mee over de slachtoffers: hulporganisatie Caminando Fronteras heeft inmiddels 141 doden geteld, een onbekend aantal anderen is nog vermist.
Over de identiteit van de doden is nog niet veel bekend. De Marokkaanse voetbalclub Moghreb Atlético Tetuán bevestigde eerder deze week het overlijden van een van hun spelers, een veelbelovende 20-jarige vrouw. ‘Ze was niet op zoek naar roem of avontuur’, schreef de club in een persverklaring, ‘maar naar een beter leven en een toekomst waarvan ze geloofde dat die aan de andere kant van de grens op haar wachtte.’
In familie-appgroepen van Marokkaanse Nederlanders wordt al ruim een week druk gespeculeerd over de toedracht van deze massale, levensgevaarlijke oversteek. Waarom legde Marokko de migranten geen strobreed in de weg? Komt het voort uit irritatie met de Spaanse premier Pedro Sánchez, die onlangs Marokko’s aartsvijand Algerije bezocht? Of was het onder druk van Marokko’s bondgenoten Israël en de Verenigde Staten, die zich ergeren aan Sánchez’ uitgesproken kritiek op de genocide in Gaza?
Naast geopolitieke discussies is er ook ongemak en schaamte. Veel Nederlanders gaan elke zomer op vakantie in Marokko, het land waaruit zij zelf, hun ouders of grootouders ooit als migrant vertrokken. Vorige maand nog vierden ze het succes van het Marokkaanse elftal op het WK. De ‘Leeuwen van de Atlas’ weerspiegelden het gekoesterde imago van Marokko: als land in de lift. Maar beelden van jongeren die uit wanhoop een grens bestormen rijmen daar niet mee.
Sommige prominente Marokkaanse Nederlanders spraken zich uit tegen de massale migratiepoging. Zoals kickbokser Badr Hari, die de jonge Marokkanen op zijn Instagrampagina (2,9 miljoen volgers) bevoogdend toesprak. ‘Europa is geen wonder. Geen enkel land is dat. Een plek kan deuren voor je openen, maar het kan niet de weg voor je bewandelen.’
De post, die Marokkaanse jongeren ertoe moet bewegen te investeren in hun thuisland, kwam de kickbokser ook op kritiek te staan. ‘Jij bent de laatste om Marokkanen te vertellen niet een toekomst in Europa na te streven’, was een van de reacties. Want, zo klinkt het, juist dankzij zijn komst naar Europa heeft Hari zijn talenten kunnen ontwikkelen en heeft hij het zo ver geschopt.
En dan is er woede over de Marokkaanse regering die geen officiële blijk van medeleven heeft getoond met de nabestaanden. Die boosheid delen Marokkaanse Nederlanders met de mensen in Marokko, ziet Abdou Menebhi (77), voorzitter van de in Amsterdam gevestigde mensenrechtenorganisatie Euro-Mediterraan Centrum Migratie en Ontwikkeling (Emcemo). Direct na de ‘grensbestorming’ nam hij het vliegtuig naar Tanger om daar met lokale mensenrechtenorganisaties onderzoek te doen naar de rol van de Marokkaanse regering en om de nabestaanden bij te staan.
Menebhi is ervan overtuigd dat Marokko deze chaos bewust heeft gecreëerd. ‘Marokko speelt een sleutelrol bij de bewaking van de grenzen van de EU’, zegt hij. ‘Door de grens open te zetten laat het zien waar het toe in staat is, in de hoop op meer geld. Marokko misbruikt de wanhoop van de eigen bevolking om de EU onder druk te zetten.’
Op TikTok en in WhatsAppgroepen werd nepnieuws verspreid over de kansen door te kunnen reizen naar Europa, en gingen filmpjes viral van trotse jonge Marokkanen die met surfpak en flippers Ceuta hadden bereikt. ‘Er is volop propaganda van smokkelaars op sociale media’, aldus Menebhi. ‘Maar dat is niet de oorzaak van deze crisis. Er is geen werk in Marokko. Er is alleen perspectief voor rijke mensen en degenen met goede banden met de machthebbers.’ En dat is niet de enige reden dat mensen weg willen. ‘Marokko is een repressief land zonder vrije pers. Wie zich verzet tegen de koning of de regering komt in de gevangenis.’
Marokkanen begrijpen volgens Menebhi heel goed wat hen in Europa te wachten staat. ‘Ze weten dat er racisme en islamofobie is. Maar ze zien de auto’s en dure kleding van Europese Marokkanen die in de zomer vakantie komen vieren en denken: het maakt me niet uit dat ik er word gediscrimineerd, daar is een toekomst.’ Hij zelf ziet liever dat ze blijven. ‘Marokkanen moeten strijden voor een Marokko waar hun rechten worden gerespecteerd.’
‘Heel Marokko is onthutst en verdrietig over wat er is gebeurd’, vertelt Abdelkader Benali (50) vanuit Marokko, terwijl zijn kinderen op de achtergrond spelen. De schrijver is op de terugweg naar Nederland. Wat een nostalgische autovakantie had moeten worden, werd een confrontatie met de realiteit die sinds zijn jeugd onveranderd is. ‘Nota bene mijn debuutroman Bruiloft aan zee, dertig jaar geleden, ging al over deze spanning, over blijven of weggaan uit Marokko. Zolang ik leef, willen Marokkanen naar Europa.’
Ook Benali heeft dubbele, soms conflicterende gevoelens. Hij ergert zich aan het eenzijdige beeld van de Marokkanen in Ceuta. ‘Ik hoor in interviews steeds hetzelfde verhaal. ‘Dit land heeft mij niets gegeven, in Europa zal het beter gaan.’ Maar dat wordt ook gezegd door mensen die rijker zijn dan wij. Iedereen praat elkaar na.’
Sommige van die jongeren zijn onbesuisd het water ingegaan. ‘We proberen het gewoon, denken ze.’ Ook hij zag het iconische beeld van een man die het water bij Ceuta uitkwam met zijn moeder op zijn rug. ‘Er wordt voor hem geapplaudisseerd op sociale media, terwijl ik dacht: dit is niet heroïsch, dit is waanzin, je moet de kolder in de kop hebben als je zo’n risico neemt.’
Wat Benali tijdens zijn lange reis door Marokko opviel, is de welvaartssprong die het land van zijn ouders heeft gemaakt. ‘In het noorden is die toegenomen rijkdom goed te zien, een stad als Nador groeit als kool. Er wordt volop geïnvesteerd in wegenbouw, in vastgoedprojecten. Maar de gewone man deelt niet mee in die welvaart.’
Tijdens zijn jaarlijkse troonrede, een dag voor de massale tocht naar Ceuta, sprak koning Mohammed VI nog vol trots over de economische groei van Marokko. ‘Dit is een tijd waarin vertrouwen en optimisme de overhand zouden moeten hebben boven wanhoop en frustratie’, aldus de koning.
De economie groeit dit jaar naar verwachting ruim 4 procent, de armoede is de afgelopen decennia gedaald, en toch is de onvrede enorm. Zo’n 43 procent van de Marokkaanse volwassenen heeft na de middelbare school doorgestudeerd, twintig jaar geleden was dat nog maar 20 procent. Maar de kansen op de arbeidsmarkt blijven ver achter. De banen die er wel zijn, gaan veelal middels vriendjespolitiek van de hand.
Die ongelijke verdeling van rijkdom lijkt de belangrijkste voedingsbodem voor wat er gebeurde in Ceuta. ‘Toen gen Z vorig jaar de straat opging om te demonstreren voor meer democratie en betere voorzieningen, werden hun protesten neergeslagen’, zegt Benali. ‘En nu wil iedereen weg. Er zijn ambtenaren de zee in gesprongen, en een restauranteigenaar. Marokko heeft een nieuw sociaal contract nodig.’
Volgens Benali spiegelen al die aspirant-migranten zich aan beelden van de succesvolle Europese diaspora: ‘Ze lijken niet door te hebben dat ze kijken naar de uitkomst van vijftig jaar worsteling en uitsluiting. Er zijn soms wel drie generaties van discriminatie en tegenspoed overheen gegaan, en nog steeds zijn veel Marokkaanse Nederlanders niet succesvol of bemiddeld. Maar de jongeren houden vast aan hun droom van het beloofde Europa. Ik sympathiseer met ze, maar ik zeg ook: het gaat heel zwaar worden de eerste 25 jaar in Europa.’
Intussen grijpen politici in Europa de crisis aan om strenger migratiebeleid te bepleiten. Italië opperde Spanje uit het Schengengebied te gooien, Forum voor Democratie-leider Lidewij de Vos scheef op X: ‘De Marokkaanse invasie in Ceuta illustreert wat er gebeurt als een land haar grenscontroles uit handen geeft. Er is niets dat deze indringers er straks van weerhoudt door te lopen naar Nederland.’
Hajar Fargan herkent hierin een gevaarlijk patroon. ‘Deze jongens worden neergezet als gevaarlijke testosteronbommen, alsof ze bij hun geboorte al fout zijn. Dat is een beeld dat door extreemrechts voortdurend en bewust wordt geschetst van bruine jongens en mannen.’ Ze vindt het daarom belangrijk dat er in het migratiedebat meer aandacht komt voor de verlangens en beweegredenen van jongeren.
Ceuta is in haar ogen een pijnlijke spiegel. ‘Wij zijn als Europeanen medeplichtig. Ook ik maak gebruik van alle voorzieningen die Europa te bieden heeft. En van het feit dat Europa een fort is en dat er aan de grens mensen worden tegengehouden. Maar Europa is ook mijn thuis. Het is de plek waar mijn geliefden wonen en waar mijn geschiedenis ligt.’
Ze noemt het survivor’s guilt, overleversschuld. ‘Misschien misplaatst, want er is in Marokko geen oorlog of hongersnood, ik heb niks overleefd. Maar ik heb wel veel meer kansen gekregen dan mijn neef.’ Daarom lukt het haar niet hem te bellen of appen. ‘Dan moet ik dat schuldgevoel in de ogen kijken.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant