Over de vraag of de migratiecrisis bij Ceuta wel een migratiecrisis was, is al veel inkt gevloeid. De nieuwsdynamiek in komkommertijd is altijd dezelfde: als er wekenlang weinig gebeurt, wordt datgene wat er wél gebeurt eindeloos opgeblazen en uit proportie getrokken. Intussen is duidelijk dat er niet alleen tienduizenden jonge Marokkanen op drift waren, maar evenzovele keyboard warriors in Amerika, Rusland, Europa en Israël die paniek zaaiden om er politiek munt uit te slaan. Toen de Marokkanen allang weer thuis waren, kwamen deze strijders pas lekker op stoom. Oud-eurocommissaris Thierry Breton noemde dit Europa’s „eerste algoritmisch-hybride aanval”.
Wie erachter zat, blijft onduidelijk. Maar dat Europa zich als het gedroomde slachtoffer gedroeg, is zeker: niet Ceuta bracht Europa in gevaar, maar Europese landen die elkaar in de oude, nationalistische reflex naar de strot vlogen. Zij moeten die reflex leren bedwingen, want de episode-Ceuta is typerend voor onze tijdgeest en legt een nieuwe geopolitieke orde bloot. Een orde waarbij gezag en macht niet enkel meer berusten op het bezit van territorium, grondstoffen of een superieur leger, maar ook op controle van stromen – ofwel het vermogen om de flux van mensen, goederen, geld, data, informatie of energie te organiseren, veilig te stellen, te manipuleren of te ontregelen. Wie cruciale knelpunten van waterwegen, handelsroutes, geldstromen, datakabels, migratieroutes of gaspijplijnen controleert, kan anderen domineren.
Als je wilt weten hoe dat werkt, lees Chokepoints; American Power in the Age of Economic Warfare van Edward Fishman, uit 2025, of luister naar de podcast die Ravi Agrawal, hoofdredacteur van Foreign Policy, met hem maakte om onder meer het machtsspel te duiden dat Iran al maanden in de Straat van Hormuz speelt. Fishman, directeur van het Center for Geoeconomics bij de (Amerikaanse) Council on Foreign Relations in New York, adviseerde Amerikaanse regeringen over sanctiebeleid. Nu supermachten elkaar weer naar het leven staan, betoogt hij, en alles doen om elkaar te verzwakken, verdwijnt het idee dat er mondiaal afspraken zijn die gelden voor zowel de groten als de kleinen. Als één grote de regels gaat ombuigen en daarbij over de kleineren heenwalst, gaat iedereen zich indekken – door te proberen minder afhankelijk van anderen te worden. Met zijn handelstarieven lokte president Trump wereldwijd protectionisme uit. Elk land probeert zijn strategische sectoren minder kwetsbaar te maken voor sancties en chantage, en knelpunten (chokepoints) te identificeren waarop het andere landen kan beschadigen. Washington bombardeert Iran, Iran sluit de Straat van Hormuz af. Sinds Turkije in 2015 een miljoen Syrische oorlogsvluchtelingen doorliet naar Europa, sinds Belarus in 2022 migranten de EU induwde, zijn Europeanen panisch voor ongecontroleerde migratie – dus weet iedereen wat hij moet doen om de Europeanen in de gordijnen te jagen. Idem dito met olieleveranties, migranten, AI, betaalsystemen of grondstoffen voor medicijnen.
Nu wederzijdse afhankelijkheid omslaat in kwetsbaarheid, zoekt iedereen knelpunten om anderen controle te laten verliezen. Hoe meer knelpunten er zijn, hoe meer nieuwe er komen. „Je macht bestaat uit het openen of sluiten van kanalen precies daar waar de bottlenecks zitten,” zei de Franse historicus Xavier Carpentier-Tanguy laatst tegen Le Monde. Je kunt ook zelf kanalen opzetten die anderen gebruiken – waarna je ze kunt controleren. China deed dit met Belt & Road, de ‘zijderoute’ tot in Europa. Daarna kwamen Build Back Better World, het antwoord van de G7, en de Global Gateway van de EU. Carpentier-Tanguy noemt zulke constellaties „rheocratieën” – van het Griekse rheos, stroom, en kratos, macht. Net als Fishman ziet hij dit niet als eind van de globalisering, maar als de bewapening ervan: afhankelijkheden verdwijnen niet, maar worden politiek gemaakt terwijl ze vroeger technisch waren.
In deze mondiale strijd om dominantie moet Europa één collectief antwoord hebben. Dat antwoord bestaat gewoon: de Europese digitale-dienstenverordening uit 2024, bijvoorbeeld, die onder meer fakenews bestrijdt. Scherp die aan. Leg die aan buurlanden op, op straffe van sancties. Zo bescherm je jezelf (en de buren!) en etaleer je macht. Precies waar het om draait nu.