Natuurverschijnsel Voor het eerst sinds 1999 krijgt Europa weer een totale zonsverduistering. In Nederland schuift de maan komende woensdagavond voor 90 procent voor de zon. Het fenomeen is gade te slaan door een eclipsbril of online, maar kijk niet met het blote oog in het zonlicht: dat is schadelijk.
Bezoekers aan sterrenwacht Sonnenborgh in Utrecht kijken door een speciale eclipsbril naar een gedeeltelijke zonsverduistering.
Woensdagavond 12 augustus is voor het eerst sinds meer dan een kwart eeuw in Nederland een haast volledige zonsverduistering te zien. Dan schuift de maan tussen de zon en aarde, waardoor het enkele minuten schemert. Het is een dramatische astronomische gebeurtenis die aanschouwers mogelijk even bewustmaakt van hoe de mensheid onderdeel vormt van een reusachtig zonnestelsel.
Vanaf zestien minuten over zeven in de avond schuift de maan langzaam voor de zon, met een hoogtepunt om elf minuten over acht. Om drie minuten over negen, vlak voor zonsondergang, is dan de maanovergang voltooid. Deze tijden gelden voor Utrecht in het midden van het land: op andere plaatsen doet alles zich een paar minuten eerder of later voor.
De verduistering gaat in Nederland ongeveer 90 procent bedragen, wat betekent dat een flink deel van het normale zonlicht verdwijnt. Een totale zonsverduistering is alleen in Spanje en IJsland te zien.
De ‘baan van totaliteit’ van de zonsverduistering van 12 augustus loopt van de noordkant van Siberië over de oostkust van Groenland, via het westelijkste puntje van IJsland (inclusief Reykjavik) naar Noord-Spanje, waar hij in een brede band van west naar oost over het land gaat. De strook ligt ruwweg tussen de steden La Coruña en Santander aan de westkust en tussen Valencia en Tarragona aan de oostkust. De steden Barcelona en Madrid vallen net buiten de baan.
In Nederland is het vooral belangrijk vrij zicht naar de horizon in het westen te hebben, omdat de eclips plaatsvindt in het uur voordat de zon in het westen ondergaat. Hierdoor gooien locaties aan de kust de hoogste ogen, mits op het cruciale moment geen bewolking is. Aan te raden is om anders een hoog uitkijkpunt of een vlakke omgeving te zoeken, waar geen gebouwen of bomen het zicht op de horizon belemmeren.
Zonsverduistering boven Chili en Argentinië in 2019.
Een gewone zonnebril houdt hooguit 90 procent van het zonlicht tegen wanneer je daar recht tegenin kijkt: te weinig om schade te voorkomen. Eclipsbrillen houden 99,999 procent tegen, niet alleen in het zichtbare en uv-spectrum, maar ook in het infraroodspectrum.
Direct zonlicht kan het netvlies serieus beschadigen. Daarom is het nodig een goede eclipsbril te dragen; die is te herkennen aan het ISO-12312-2-keurmerk. Controleer die bril ook op krasjes of andere beschadigingen van het glas, die hem onbruikbaar zouden kunnen maken.
Geïmproviseerde methoden – zoals door de zilverkleurige laag van een cd kijken, zonnebrillen over elkaar dragen of beroete glaasjes gebruiken – zijn niet veilig en daarmee af te raden.
De verduistering volgen door een verrekijker of telescoop kan niet eenvoudig met een eclipsbril. Dat vereist speciale zonnefilters die op de voorkant van de kijkers moeten worden gemonteerd. Direct de camera van een telefoon op de zon richten, is eveneens geen goed idee, dat kan de optische sensor van de camera beschadigen en leidt hoogstwaarschijnlijk tot een overbelichte foto. (Wel kan een eclipsbril voor de lens worden geplakt en dan met behulp van een statief wellicht een stabiele opname worden gemaakt.)
Direct zonlicht kan resulteren in een zonlichtretinopathie, een netvliesbeschadiging in het gevoeligste deel, de gele vlek. Het licht brandt dan letterlijk in op het netvlies, extra geconcentreerd door de ooglens. De aandoening leidt tot symptomen als hoofdpijn, wazig zien, een zwarte vlek in het midden van het gezichtsveld en lichtgevoeligheid. Afhankelijk van de schade kan het gezichtsvermogen zich na drie tot zes maanden geheel of gedeeltelijk herstellen. De schade aan de lichtgevoelige cellen herstelt zich echter niet meer spontaan en is niet te behandelen.
Britse artsen hielden tijdens de vorige totale zonsverduistering in Europa, op 11 augustus 1999, bij hoeveel mensen zich na afloop met oogklachten meldden. Ze registreerden duizenden bezorgde telefoontjes, maar het aantal mensen dat met serieuze klachten in het ziekenhuis belandde, viel mee: zeventig patiënten. De artsen concludeerden dat waarschuwingen hadden geholpen, of dat de bewolking in grote delen van Groot-Brittannië had bijgedragen. Na een halfjaar bleek overigens geen van de patiënten blijvende gezichtsschade te hebben.
Bezoekers aan sterrenwacht Sonnenborgh kijken door een speciale eclipsbril naar een gedeeltelijke zonsverduistering.
Het fenomeen is ook indirect te volgen met het camera obscura-effect. Zonlicht dat door een klein gaatje schijnt, maakt op het oppervlak erachter een gespiegelde afbeelding van zichzelf. Zo is het fenomeen met de rug naar de zon veilig te volgen. Met een stukje karton en een prikker is al gauw iets te maken dat zo’n afbeelding kan oproepen. Soms is het al in de omgeving aanwezig, als bijvoorbeeld de zon door het bladerdek schijnt. De normale ronde lichtvlekken zullen tijdens de transitie veranderen in sikkels van licht, een betoverende ervaring. Maar maak niet de vergissing om zelf door het gaatje direct naar de zon te kijken.
Daarnaast werden overal in Nederland kijklocaties ingericht, vaak bij sterrenwachten, waar het publiek onder deskundige begeleiding het natuurfenomeen kan gadeslaan. Meestal worden daar ook eclipsbrillen uitgeleend of verkocht. En het publiek kan via internet met professionele telescoopwaarnemingen meekijken, bijvoorbeeld via de Europese ruimtevaartorganisatie ESA vanuit het Observatorio Astrofísico de Javalambre in het Spaanse Teruel.
Doordat de instraling van de zon plotseling wegvalt, kan de temperatuur tijdens een verduistering een paar graden dalen. Wetenschappers van het weerinstituut KNMI beschreven twee jaar geleden dat stapelwolken tijdens een verduistering spontaan kunnen oplossen doordat de opstijgende warme luchtstroom wegvalt, om vervolgens meteen terug te keren als de zon weer normaal schijnt. Maar bij de aanstaande verduistering verwacht het KNMI niet zulke effecten, omdat de laagstaande zon al te weinig kracht heeft.
Dieren en planten reageren vaak ook op de plotselinge schemering; bloemen sluiten en vogels veranderen hun zang en zoeken hun nest op. Maar ook dat soort veranderingen doen zich vooral voor bij een totale verduistering. Het is de vraag in hoeverre deze fenomenen herkenbaar optreden bij een gedeeltelijke variant als woensdag in Nederland.
Misschien kan een onderzoeksproject in Groningen en Friesland daar later uitsluitsel over geven. In samenwerking met de Rijksuniversiteit Groningen ontvangen vijftig burgers een weersbestendig kastje dat voor, tijdens en na de eclips luistert naar vogelgeluiden en automatisch de soort detecteert.
Zonne-eclipsen doen zich ongeveer twee tot vijf keer per jaar voor, maar telkens op verschillende plaatsen en niet altijd betreft het een totale zonsverduistering.
Spanje heeft de komende tijd veel geluk in deze natuurlijke loterij en kan zich binnenkort verheugen op nog twee eclipsen. Op 2 augustus 2027 is een totale zonsverduistering zichtbaar vanuit het zuidelijkste puntje van Spanje, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. En op 26 januari 2028 is een ringvormige eclips (waarbij de maan niet voldoende dicht bij de aarde staat om de gehele zonneschijf te bedekken) te zien vanuit Zuid-Amerika, Portugal en Spanje.
De rest van Europa krijgt op deze data slechts een gedeeltelijke eclips te zien. De eerste volledige zonsverduistering in Nederland laat nog even op zich wachten: 7 oktober 2135.
Zonsverduistering boven Noroy les Jussey, Frankrijk in 1999.