Patriot-luchtafweerraketten Mede door de Iran-oorlog bestaat er wereldwijd een tekort aan Patriotraketten. Oekraïne is daardoor kansloos tegen Russische ballistische raketten, die Poetin voorlopig naar believen kan inzetten in de oorlog.
Oekraïense soldaten bij een Patriot-luchtafweersysteem dat het land moet verdedigen tegen Russische aanvallen .
Midden in de escalerende luchtoorlog tegen Rusland is deze zomer een uiterst somber scenario werkelijkheid geworden voor Oekraïense burgers: ballistische raketten die, met al hun verwoestende kracht, vrij spel hebben. Tegen drones en kruisraketten heeft Oekraïne zich in de loop van de oorlog grotendeels weten te beschermen, dankzij westerse hulp en een eigen innovatieve defensie-industrie. Maar de verdediging tegen ballistische raketten is de afgelopen maanden geleidelijk weggevallen, zoals woensdag bleek in Kyiv, waar zeventien burgers omkwamen. Zoals vaker deze zomer wist de Oekraïense luchtverdediging geen enkele van de 24 ballistische raketten te onderscheppen. „Dit gaat over de bescherming van mensenlevens. Dit zijn echte mensen, individuele mensenlevens”, zei president Volodymyr Zelensky.
De voornaamste oorzaak van de groeiende Oekraïense onmacht is een gebrek aan kwalitatief hoogwaardige luchtafweer, met name door de schaarste aan Patriotraketten, het geavanceerde onderscheppingswapen van de Amerikaanse wapenfabrikanten Raytheon en Lockheed Martin. Specifiek gaat het om de PAC-3 MSE, de modernste raketvariant, die door militaire experts wordt beschouwd als nagenoeg de enige die efficiënt kan afrekenen met hypersonische ballistische raketten. Anders dan kruisvluchtwapens, die laag boven de grond vliegen met de snelheid van ruwweg een verkeersvliegtuig, duiken ballistische raketten na hun lancering binnen korte tijd van zeer grote hoogte met snelheden boven de vijfduizend kilometer per uur bijna loodrecht naar beneden. Dat vergt een reactietijd van minuten, of zelfs seconden, van een luchtafweerbatterij.
Oekraïne heeft de afgelopen jaren mondjesmaat Patriotsystemen en bijbehorende raketten gekregen van zijn westerse bondgenoten, waaronder Nederland, maar bij lange na niet genoeg om het hele land te kunnen beschermen tegen de Russische barrages van ballistische raketten. Zelensky waarschuwt al enkele jaren dat de bodem van de Patriot-voorraden in zicht is, maar terwijl de Russische raketaanvallen elke week zwaarder worden, nemen de Patriotleveringen vanuit de VS en Europa af. Zelensky zei woensdag dat de omvang van de leveringen de eerste helft van dit jaar nog maar een derde is van die van 2025.
Het acute Patriot-tekort is een direct gevolg van Operation Epic Fury, de Amerikaanse oorlog tegen Iran. Om de Iraanse tegenaanvallen te kunnen pareren, vuurden de Amerikanen en hun bondgenoten in de Perzische Golf in een paar weken tijd naar schatting 1.400 Patriot-raketten af en slonk de voorraad met zeker 65 procent, aldus een analyse van het Center for Strategic & International Studies (CSIS) in Washington. Ter vergelijking: volgens Kyiv kreeg Oekraïne in de hele oorlog tegen Rusland – tot afgelopen voorjaar – zo’n zeshonderd Patriots toebedeeld.
„De Golflanden hebben veel te dure Patriot-raketten ingezet tegen Shahed-drones van misschien vijftigduizend dollar”, zegt strategisch analist Patrick Bolder van het Haagse Centre for Strategic Studies (HCSS) telefonisch. „Dat is natuurlijk waanzin geweest. Daarom ging president Zelensky ook heel snel naar de Golfstaten om Oekraïense luchtverdediging tegen drones aan te bieden, in de hoop bij hen Patriots te sparen en los te peuteren.”
Inmiddels hebben de VS volgens wapenanalyses nog zo’n achthonderd Patriot-raketten over – en rinkelen alle alarmbellen in het Pentagon. Het tekort zou zelfs zo nijpend zijn dat de Amerikanen feitelijk niet meer kúnnen escaleren in de oorlog tegen Iran, omdat ze bij Iraanse tegenaanvallen de Golflanden en hun eigen militaire bases onvoldoende bescherming kunnen bieden, schreef The Atlantic donderdag. Volgens CSIS-analist Mark Cancian kan de Patriotschaarste ertoe leiden dat de Amerikanen inkomende ballistische raketten nog maar met twee, in plaats van drie afweerraketten proberen neer te halen, of zelfs ballistische raketten laten inslaan als de inschatting is dat zij hun doel missen, of dat zij geen grote schade zullen aanrichten, zei hij eind juli tegen AP.
Denktank CSIS verwacht dat het zeker drie tot vijf jaar zal duren voordat de Amerikanen zelf weer op sterkte zijn met hun voorraden. Lockheed Martin produceert nu iets meer dan zeshonderd PAC-3 MSE raketten per jaar. Om dat in perspectief te plaatsen: alleen Rusland produceert jaarlijks al bijna twee keer zoveel ballistische raketten. En om enige zekerheid te hebben dat een ballistische raket daadwerkelijk uit de lucht wordt gehaald worden volgens de Amerikaanse doctrine drie onderscheppingsraketten afgevuurd; één PAC-3 raket kost zo’n 7 miljoen dollar, als het hele ondersteuningspakket van de fabrikant wordt meegerekend.
Op de korte termijn is Oekraïne het grootste slachtoffer van de tekorten. Het land wordt niet alleen deze zomer blootgesteld aan Russische aanvallen die Moskou naar believen kan uitvoeren, de Oekraïners vrezen een volgende, systematische Russische wintercampagne tegen het energienetwerk en de drinkwatervoorziening. Zelensky’s adviseur voor defensietechnologie Serhi Beskrestnov schreef onlangs op Telegram dat Rusland op dit moment in staat is elke maand honderd ballistische raketten af te vuren op doelen in Oekraïne. „De uitputtingsoorlog is in een nieuwe fase beland”, aldus Beskrestnov.
De oorlogen in het Midden-Oosten en Oekraïne tonen dagelijks de enorme afhankelijkheid aan van het Patriot-luchtafweersysteem. Ballistische raketten als de Russische Iskander-M komen uit de lucht met snelheden tot ruim achtduizend kilometer per uur. Ondanks hun ballistische baan kunnen ze manoeuvreren om te ontkomen aan luchtafweerraketten. Zo’n ballistische raket uit de lucht schieten is „alsof je een kogel wilt onderscheppen met een kogel”, zei de Duitse rakettenexpert Fabian Hoffmann onlangs in een interview met NRC. Betrouwbare luchtafweer tegen ballistische raketten is volgens hem de ‘Champions League van de rakettechnologie’.
Het Patriotsysteem blijft vooralsnog de gouden standaard. „Het komt nog uit de hoogtijdagen van de Amerikaanse technologische innovatiegolf, uit de jaren tachtig, en de Patriot is helemaal uitontwikkeld”, zegt Patrick Bolder. Het luchtafweersysteem werd aanvankelijk ontworpen als wapen tegen vijandelijke gevechtsvliegtuigen – maar wordt pas sinds enkele jaren betrouwbaar genoeg geacht om ballistische raketten met een behoorlijke succesratio te onderscheppen.
Begin juli gloorde er hoop in Kyiv, toen president Trump op de NAVO-top in Ankara beloofde Oekraïne een licentie te verstrekken voor de productie van de PAC-3-raket. Maar nog voor de maand verstreken was, sloeg Trump in Camp David weer een heel andere toon aan: er was geen deal over een licentie, want hij vond het „moeilijk dit soort technologie weg te geven”. En afgelopen donderdag erkende Trump impliciet dat de VS voorraadproblemen hebben: „Wij hebben ook raketten nodig”, zei hij in antwoord op vragen over de levering van Patriots aan Oekraïne.
Maar ook als Oekraïne morgen wél een licentie zou krijgen, dan kan het volgens experts nog jaren duren voordat de eerste raket van de band rolt omdat de onderdelen moeten worden geleverd door honderden bedrijven. Het gebrek aan capaciteit in de defensie-industrie om snel op te kunnen schalen is symptomatisch voor deze tijd, met wapenverslindende oorlogen op verschillende continenten. Om minder afhankelijk te zijn van de Amerikanen kregen Japan en Duitsland eerder al licenties van Washington om Patriot-raketten te bouwen, maar de vruchten daarvan zijn bij lange na niet genoeg om de schaarste op te lossen.
Duitsland kreeg die toestemming in 2022, maar het samenwerkingsverband tussen het Amerikaanse Raytheon en het Europese MBDA heeft nog geen enkele raket opgeleverd, berichtte The New York Times vorige maand. De fabriek in Schrobenhausen, die ook Patriots aan Nederland moet leveren, verwacht de eerste exemplaren volgend jaar te produceren.
Japan maakt de onderscheppingsraketten wél. Om zich te kunnen verdedigen tegen eventuele Noord-Koreaanse agressie kreeg Japan in 2005 een ‘Patriotlicentie’. Volgens schattingen produceren de Japanners er inmiddels zo’n dertig per jaar – maar dat is in deze tijd al onvoldoende voor één zware nacht in Kyiv.
Opschalen van de productie kost tijd. En tijd heeft Oekraïne niet, in de wetenschap dat de Russische president Poetin er alles aan doet de periode van Patriotschaarste zo efficiënt mogelijk te benutten om de druk op Oekraïne op te voeren. De Oekraïense militaire inlichtingendienst zei woensdag over aanwijzingen te beschikken dat Noord-Korea bezig is een speciale raket-eenheid naar het zuiden van Rusland te sturen, voorzien van zes lanceerinrichtingen en 120 ballistische raketten. Het land leverde eerder in de oorlog al zo’n 150 van deze raketten aan Rusland, stelt Kyiv.
Maar hulpeloos toekijken ligt niet in de aard van de Oekraïners, zo is in de oorlog vaak gebleken. President Zelensky kondigde vorige maand aan dat de succesvolle Oekraïense wapenfabrikant Fire Point het anti-ballistische raketsysteem ‘Freya’ gaat bouwen met acht gerenommeerde Europese partners, waaronder Saab (Zweden), Thales (Frankrijk), Diehl (Duitsland), Kongsberg (Noorwegen) en Leonardo (Italië). Zelensky zei donderdag dat die samenwerking rond de jaarwisseling al „concreet resultaat” moet opleveren.
Het resultaat van een massale Russische aanval op Kyiv, met ballistische raketten en drones.
Maar militaire experts, onder wie Fabian Hoffmann, achten het „niet erg waarschijnlijk” dat de Oekraïners op korte termijn met een oplossing komen tegen ballistische raketten, alleen al gezien de tientallen jaren die de bouwers van het Patriotsysteem nodig hadden om hun wapen te verfijnen. En ook bij de PAC-3 wordt de kans op een succesvolle ‘hit’ tegen een ballistische raket op dit moment niet hoger ingeschat dan zo’n 70 procent.
In Europa bestaat inmiddels een luchtverdedigingssysteem dat zich graag wil meten met de Patriot, een samenwerkingsverband tussen Frankrijk en Italië: SAMP/T, dat Aster-raketten lanceert. Het wordt inmiddels ingezet in Oekraïne, maar over de eerste resultaten is weinig bekend. Hoffmann is sceptisch, Bolder heeft meer vertrouwen. „SAMP/T is eigenlijk net zo goed aan het worden, maar in aantallen weegt het niet op tegen Patriot. Je hebt niet alleen raketten en lanceerinstallaties nodig, ook een radarwagen, een commandopost, allerlei communicatie. De nieuwe generatie Asterraketten schijnt heel accuraat te zijn, maar de productiecapaciteit is veel kleiner dan die van de Patriot.”
Maar ook bij de Patriotmakers wringt daar de schoen. Eind juli maakte het Amerikaanse ministerie van Defensie bekend dat het een contract had afgesloten met Lockheed Martin ter waarde van bijna 59 miljard dollar (51 miljard euro) voor de productie van Patriot-raketten tot en met 2032. Het Pentagon drong daarbij aan op een aanzienlijke versnelling van de productie. Lockheed zou de productie van Patriot-raketten vanaf 2030 kunnen verdrievoudigen tot zo’n tweeduizend projectielen per jaar.
Vooralsnog zoekt Oekraïne het voor de korte termijn in een andere oplossing. „De reactie van Oekraïne zal zijn om zelf ballistische raketten in te zetten waarmee ze de Russische lanceerinstallaties kunnen raken”, zegt Bolder. Daarmee volgt Kyiv het militaire adagium dat het efficiënter is de boogschutter uit te schakelen dan elke pijl te onderscheppen die hij afschiet. Eerder in de oorlog ontbeerden de Oekraïners de middelen om de Russen over lange afstanden pijn te doen terwijl het Westen weigerde de wapens daarvoor te leveren – en Oekraïne verbood ze tegen doelen op Russisch grondgebied in te zetten. Nu heeft Oekraïne een snel groeiend scala aan drones en raketten voor steeds grotere afstanden.
Om die hoogwaardige Russische doelen beter aan te vallen zou president Zelensky de Amerikanen hebben gevraagd om toestemming voor het gebruik van het Starlink-communicatienetwerk van Elon Musk boven Rusland. Dat netwerk is op dit moment voor de Russen zelf onbereikbaar.
Op korte termijn zal Oekraïne moeten hopen dat de schade van de aanvallen beperkt blijft. Een opbeurend verhaal is het niet, voor de Oekraïense bevolking. „We zien een enorme escalatie met aanvallen over en weer”, zegt Bolder. „Ik verwacht dat dit voorlopig doorgaat. Geen van beide partijen heeft op dit moment de prikkel om de oorlog te laten stoppen. Poetin ziet dat zijn aanvallen behoorlijk succesvol zijn, en de Amerikanen grijpen niet in. Zelensky vecht een existentiële oorlog voor zijn land. Die wil zo min mogelijk opgeven. Ik ben bang dat we voorlopig meer geweld en meer burgerdoden zullen zien.”