REGIO - Vanaf woensdag daalt het waterpeil in de grote rivieren in Nederland niet langer, is de verwachting. Volgende week gaat er zelfs zo veel water door de Rijn stromen dat het waterpeil met mogelijk een meter stijgt, stellen waterstanddeskundigen. En dat is goed nieuws voor de grootste en belangrijkste rivier van Nederland.
De Rijn heeft het zwaar. Van Zwitserland tot Nederland stroomt er maar weinig water door de hele rivier. Landen kijken gespannen toe terwijl de natuur, de industrie en boeren en tuinders worstelen met de gevolgen van de droogte in Europa.
De problemen van de Rijn zijn de problemen van Nederland. Als delta zijn we de laatste halte van het Alpenwater. Als dat water uitblijft, plukken wij daar als 'afvoerputje' de zure vruchten van. Dit verhaal gaat over een van de droogste Rijnjaren ooit gemeten.
In dit verhaal nemen we je mee van bron tot zee.
We beginnen in de Zwitserse Alpen, waar de Rijn ontspringt. Hier haalt de Rijn zijn water uit smeltende niet-permanente sneeuw, slinkende gletsjers en neerslag.
En dát breekt de Rijn deze zomer op: er viel de afgelopen winter best veel sneeuw, maar die smolt al heel vroeg in het jaar. Weg buffer, weg smeltwater.
Dat vroege smelten past in een trend die niet los te zien is van klimaatverandering. Door de opwarming van de aarde valt er meer neerslag in de vorm van regen, die sneller wegspoelt dan smeltende sneeuw.
En wat er aan sneeuw valt, smelt al vroeger in het jaar, waardoor de Rijn later minder wordt gevoed.
Ook gletsjers verliezen snel ijsmassa: een gemiddelde gletsjer in de Alpen raakt jaarlijks meer dan een meter ijsdikte kwijt.
Nergens ter wereld gaat dat zo snel. Wat we nu zien, gaat dus vaker voorkomen.
Bovenstaande illustratie toont aan: de afgelopen twintig jaar is er een dalende trend te zien. De gletsjer wordt kleiner, wat betekent dat er meer smelt dan er aangroeit.
'Ik denk dat aan het einde van de eeuw een heel groot deel van de gletsjers in de Alpen is verdwenen', zegt Walter Immerzeel, hoogleraar berg-hydrologie aan de Universiteit van Utrecht.
'Als je puur kijkt naar de aantallen: het zijn er nu nog zo'n 3200. Als je het klimaat met twee graden opwarmt, zijn er dan nog maar 269 over. In het extreme geval dat we de vier graden opwarming aantikken, zijn er nog maar twintig over.'
Naarmate er meer gletsjers verdwijnen, zullen landen dicht bij de Alpen direct merken dat er minder water is.
Dat merk je dus zeker in Zwitserland. In droge en warme jaren, zoals in 2026, stroomt er dan al veel vroeger in het jaar veel water door de Rijn.
Omdat ze in Zwitserland al heel lang bijhouden hoeveel water er bij Basel door de Rijn stroomt, is goed te zien hoe uitzonderlijk dit jaar was.
'Februari was een natte maand, ook in Zwitserland. Ná februari is het bijzonder droog geweest. Normaal stijgt de afvoer gedurende het voorjaar. Nu niet, en wordt er in juli een duik naar beneden gemaakt', aldus hydrometeoroloog Jan Verkade van Deltares en Rijkswaterstaat.
'In eerste instantie zie je bij Basel een heel redelijk verloop en daar waar het normaal gesproken weer toe zou nemen, zie je dat het in 2026 stagneert en afneemt.'
De Zwitsers zijn bijzonder zuinig op hun Rijnwater, omdat ze ontzettend veel energie halen uit hun waterkrachtcentrales. Dus voor hun energieprijzen zijn ze erg afhankelijk van wat er in de bergen gebeurt. Dit soort voorjaarspieken komen Zwitserland erg slecht uit.
Ook Duitsland, vooral het zuiden, wekt energie op met de Rijn. Verder stroomafwaarts zijn met name de Duitse industrie en handel erg afhankelijk van de rivier.
Daarbij is niet alleen de waterafvoer van de Rijn van belang, maar zeker ook de waterstand. Op sommige punten is de rivier zo ondiep, dat hij droogvalt als de waterafvoer te ver terugloopt.
Deze zomer knijpt met name de binnenvaart hem behoorlijk: blijft het peil zakken, dan wordt het op sommige plekken simpelweg onmogelijk om nog over de Rijn te varen.
Bij Kaub, tussen Mainz en Koblenz, bevindt zich een van de ondiepste stukjes van de Rijn. Daar staat het water nu zó laag dat binnenvaartschepen er bijna niet meer kunnen varen.
In de grafiek hieronder komt de scheepvaart bij Kaub onder de stippellijn in de knel. De rode lijn geeft aan hoe de waterstand bij Kaub er de afgelopen 25 jaar gemiddeld uit zag. Maar dit jaar is het bar en boos.
In zo'n geval een optie kan de Rijn bij Kaub worden 'gesplitst'. Dan blijft scheepvaart mogelijk van Kaub naar Nederland, en ook tussen Kaub en Basel. Maar de hele Rijn afvaren gaat dan niet meer.
Juist bij Kaub is de Rijn heel druk. Aan het Duitse deel van de rivier ligt één van de meest geïndustrialiseerde delen van Europa: het Ruhrgebied. Dit gebied heeft een grote watervraag en een nog grotere behoefte aan ruimte op de rivier.
Als de Rijn door de droogte deels onbevaarbaar is, dan is dat in eerste instantie dramatisch voor het Ruhrgebied en alle bedrijvigheid daar. Er wonen ruim vijf miljoen mensen in dat gebied.
Dan kom je aan bij de plek in Nederland die je wellicht kent van de aardrijkskundeles: Lobith, waar de Rijn Nederland binnenkomt. Eigenlijk is dat bij Spijk, dat op een steenworp afstand ligt. Maar het meetpunt bij Lobith is één van de bekendste van Rijkswaterstaat.
Vanaf hier stroomt de Rijn Nederland verder in: vanuit Oost-Nederland dwars door de Randstad richting zee.
Formeel via Rotterdam, maar de Rijn splitst bij Utrecht naar onder meer de Oude Rijn en stroomt als zodanig door de gemeenten Bodegraven-Reeuwijk, Alphen aan den Rijn, Zoeterwoude, Leiden, Leiderdorp en Katwijk.
Net als op andere plekken langs de Rijn komt ook bij Lobith dit jaar extreem weinig water door: minder nog dan het laagste weekgemiddelde in de periode 1901-2025.
Ook Nederland heeft dus veel belang bij een volle Rijn. Maar keiharde regels over hoe het schaarse rivierwater wordt verdeeld voordat het in Nederland is, zijn er eigenlijk niet.
Reden voor Unie van Waterschappen om op te roepen tot stevigere Europese regelgeving. Want zonder goede regels, is het niet uitgesloten dat Nederland als laatste Rijnland in de problemen komt door menselijk ingrijpen in het eerste stuk.
'We zien dat de meest extreme scenario's met betrekking tot klimaatverandering vaak al eerder dan voor mogelijk werd gehouden realiteit zijn. Dit maakt dat we niet altijd en overal meer kunnen blijven doen wat we deden en er aanvullende maatregelen nodig zullen zijn. Zeker op het gebied van waterverdeling. Het moet snel ook, want we worden ingehaald door de klimaatverandering', bepleit Unie van Waterschappen-voorzitter Jeroen Haan.
Maar het is niet dat de waterproblemen langs de Rijn nu al tot grote conflicten leiden met andere landen. Hoewel er geen verdragen zijn waarin precieze hoeveelheden water worden verdeeld, is er een constant gesprek gaande met andere landen in het stroomgebied.
Dat gebeurt in een commissie met daarin naast Nederland, Duitsland en Zwitserland ook Frankrijk, Luxemburg, Wallonië, Liechtenstein, Oostenrijk en de Europese Commissie aan tafel. Niet héél snel, maar wel gezamenlijk.
Tot slot heeft de Rijn nog uitdagingen in Nederland, want ook daar voedt de Rijn andere rivieren en hebben verschillende delen van het land verschillende belangen bij de waterverdeling.
Belangrijk zijn de lijstjes voor sectoren die bij waterschaarste voorrang krijgen. Het belangrijkste in die volgorde is het voorkomen van onomkeerbare natuurschade en problemen met de dijken.
Daarna komt de beschikbaarheid van drinkwater en energie. En als laatste zijn pas de industrie, landbouw en scheepvaart aan de beurt. Rijkswaterstaat zit daar bovenop.
Source: Omroep West Den Haag