Als Ulrich Siegmund zondag de verkiezingen wint, kan hij de eerste AfD-premier van een Duitse deelstaat worden. Om zijn idee van een extreemrechtse modelstaat te verkopen, leunt hij in Saksen-Anhalt zwaar op DDR-nostalgie. ‘De Simson-brommer staat voor een tijd die we terug willen.’
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Oliver Schüler kijkt vertederd naar zijn blauwe Simson Schwalbe, een bromfiets uit de DDR. Bouwjaar ’71, een jaar ouder dan hijzelf. ‘Hij heeft dertig jaar op zolder gestaan. Ik heb hem zelf weer opgeknapt, ik ken elke schroef.’
De brommer herinnert hem aan zijn gelukkige jonge jaren in de DDR, zegt hij. ‘Je hoefde je geen zorgen te maken over je baan of je pensioen. Als je je tegen de staat verzette, werd je natuurlijk onrechtmatig vervolgd. Maar als je meebewoog, deed niemand je kwaad’, zegt hij.
Op een feestweide in het stadje Quedlinburg in Saksen-Anhalt zijn ongeveer duizend bezitters van Simson-brom- en -motorfietsen bij elkaar gekomen voor een feestelijke rondrit met Ulrich Siegmund, de charismatische lijsttrekker van de AfD, in Saksen-Anhalt door de Duitse veiligheidsdienst aangemerkt als ‘bewezen extreemrechts’. De Simson (spreek uit als Ziemzon) is cult geworden in het Oosten van Duitsland en de AfD heeft zich deze cult toegeëigend.
‘Ja, de DDR was een land waar mensen werden opgesloten. Dat moeten we niet recht praten’, zegt Siegmund op het podium. ‘Maar de Simson staat voor een tijd waarin we elkaar steunden. Dat is de tijd die we weer terug willen hebben.’
Zondag zijn er verkiezingen in Saksen-Anhalt. In de laatste peilingen heeft de AfD een grote voorsprong: rond de 42 procent tegenover ongeveer 22 procent voor de christendemocratische CDU. De AfD kan zelfs een absolute meerderheid behalen als enkele kleine partijen de kiesdrempel van 5 procent niet halen, waardoor hun stemmen wegvallen. Vooral belangrijk is de uitslag voor de Groenen, die in de peilingen rond die 5 procent zitten.
Siegmund kan de eerste AfD-premier van een Duitse deelstaat worden. Dat zou een enorme politieke schok veroorzaken en de positie van de impopulaire CDU-premier Friedrich Merz verder verzwakken. De gevolgen voor Saksen-Anhalt zouden groot zijn. Zelfs voor AfD-begrippen is de partij in deze deelstaat radicaal. Bijna veertig jaar na de val van de Muur wil de AfD in dit vroegere DDR-gebied een nieuwe heilstaat stichten, deze keer van extreemrechtse snit.
In het verkiezingsprogramma wordt het illiberale Hongarije van Viktor Orbán expliciet als voorbeeld genoemd. Met alle middelen zal een AfD-regering de ontwikkeling van een ‘gezonde’ Duitse identiteit bevorderen. Kunst zal slechts gesteund worden als zij aan de Duitse identiteit bijdraagt. Verenigingen krijgen alleen subsidie als zij blijk geven van een ‘patriottische grondhouding’. Langs de Autobahn zullen de borden met het motto van Saksen-Anhalt, ‘modern denken’, worden vervangen door nieuwe borden met de tekst ‘deutsch denken’.
‘Door de oorlog lijdt Duitsland aan een identiteitsstoornis’, zegt Hans-Thomas Tillschneider, de ideoloog van de AfD in Saksen-Anhalt en belangrijkste schrijver van het verkiezingsprogramma. ‘De Duitse identiteit moet geheeld worden. We moeten weer een gezond zelfbewustzijn krijgen. Zoals Elon Musk vorig jaar zei: it’s okay to be German. Cultuurpolitiek moet een volk kracht geven’, aldus Tillschneider in de marge van een partijdag in april.
Volgens Tillschneider zijn Oost-Duitsers de beste Duitsers, omdat zij anders dan hun landgenoten in het westen niet bedorven zijn door de culturele veranderingen van de jaren zestig en het Amerikaanse consumentisme. ‘Heel Duitsland zal genezen aan het Oost-Duitse wezen’, zegt hij in een filmpje op YouTube.
‘De zon zal in het oosten opgaan en daarna over heel Duitsland schijnen’, zegt AfD-lijsttrekker Siegmund. Saksen-Anhalt moet een extreemrechtse modelstaat worden waaraan heel Duitsland en daarna heel Europa zich kan spiegelen.
Oost-Duitsers voelen zich vaak achtergesteld bij het westen, maar zijn ook trots op hun heimat. Op de tribunes van voetbalclub Dynamo Dresden scanderen de supporters Ost, Ost, Ostdeutschland. ‘Ik ben trots om Oost-Duitser te zijn’, zegt Simson-bezitter Oliver Schüler. ‘Ik kom uit een klein dorp, waar je de deur niet op slot hoeft te doen en de buren de konijnen voeren als je op vakantie bent. Ik heb nog steeds dezelfde vrienden als veertig, vijftig jaar geleden. Ik geloof dat West-Duitsland anders is, minder familiair. Oost-Duitsers zeggen wat ze denken, West-Duitsers praten meer achter je rug om.’
De AfD appelleert aan het gevoel een ‘Ossi’ te zijn. Op een recente manifestatie van de partij werd zelfs het volkslied van de DDR gezongen. Maar het ultieme symbool van het oosten is de Simson. In gesloten formatie verlaten de Simsons de feestweide in Quedlinburg. Ulrich Siegmund rijdt voorop en wordt als een volksheld toegejuicht. Overal klinkt ‘Ulrich! Ulrich!’ De stoet wordt afgesloten door auto’s uit de DDR (Trabant, Wartburg) en de Sovjet-Unie. Ze laten een loodzware walm van uitlaatgassen achter, als een uitdagend Oost-Duits gebaar naar de moderne milieueisen.
Saksen-Anhalt is de armste deelstaat van Duitsland en strekt zich uit van de kale Altmark in het noorden tot de lieflijkere Harz in het zuiden. Een land van vaak wat haveloze dorpjes en kleurloze stadjes, maar ook van voorbeeldig opgeknapt historisch erfgoed in plaatsen als Merseburg en Quedlinburg.
Saksen-Anhalt is ook klein, met 2,1 miljoen inwoners. Sinds de val van de Muur zijn er zevenhonderdduizend mensen weggetrokken, vooral goed opgeleide jongeren en jonge vrouwen. Daardoor is onder de 18- tot 29-jarigen een mannenoverschot ontstaan: 117 mannen voor elke 100 vrouwen. Door de demografische krimp verdwijnen scholen en staan ziekenhuizen onder druk.
Saksen-Anhalt is een land van kleine Leute, met relatief weinig grote steden en universiteiten. De kracht van de AfD in dit gebied wordt vooral verklaard door de sociale structuur van Oost-Duitsland. Overal in Europa stemmen zulke landelijke gebieden relatief veel op uiterst rechts. Maar de groei van de AfD in de afgelopen vijf jaar is spectaculair, in Saksen-Anhalt van ongeveer 20 naar dus zo’n 40 procent.
De winst weerspiegelt de extreme impopulariteit van bondskanselier Merz. Tijdens de campagne in Saksen-Anhalt heeft hij zich nauwelijks laten zien om de plaatselijke CDU niet verder te schaden. Bovendien is de steun voor Oekraïne zeer impopulair in het oosten van Duitsland.
‘De AfD is de enige partij die voor het eigen volk opkomt. De andere partijen interesseren zich daar niet voor. Kijk maar hoeveel belastinggeld naar Oekraïne wordt gestuurd, terwijl we zelf problemen genoeg hebben’, zegt vrachtwagenchauffeur Dennis Ulrich (54) op een familiefeest van de AfD in Merseburg.
Zelfs voor AfD-begrippen is de partij in Saksen-Anhalt zeer pro-Russisch. Partijideoloog Tillschneider dronk op de Russische ambassade in Berlijn een borreltje op de verjaardag van de Russische president Vladimir Poetin. Een videoverslaggever van de populaire krant Bild trof vorige week op Tillschneiders bureau een mok aan met een opdruk van het Russische leger. Tillschneider zei eerst dat de mok niet belangrijk was, maar probeerde daarna de video te laten verbieden.
Natuurlijk zitten de nodige bluf, propaganda en wensdenken in de plannen van de AfD om in het midden van Duitsland een extreemrechtse modelstaat te creëren. Maar in Saksen-Anhalt twijfelt niemand aan de ernst waarmee de AfD-leiders hun droom najagen.
Duitse deelstaten hebben veel bevoegdheden op het gebied van onderwijs en cultuur, en daar zullen de hardste klappen vallen. De bijdrage van Saksen-Anhalt aan de ‘linkse’ regionale publieke omroep MDR wordt stopgezet. Theaters krijgen slechts subsidie voor Duitse stukken, niet voor die van internationale, progressieve auteurs. Op de landdag van Saksen-Anhalt diende de partij zelfs een motie in om schoolbezoek aan concentratiekampen niet meer te subsidiëren.
Er zit een grote tegenstrijdigheid in de opstelling van de AfD, zegt Marco Ladewig (44), geschiedenisleraar en schoolleider van het Professor Friedrich Förster Gymnasium in Haldensleben. De partij klaagt over de verstikkende dictatuur van links en woke, maar wil zelf van bovenaf haar rechtse nationalisme opleggen. Als de AfD aan de macht komt, wordt Ladewig geacht in de geschiedenisles minder te vertellen over Adolf Hitler, en meer over de Duitse ‘successen’, vooral tijdens het Keizerrijk (1871-1918).
‘Ik wil met de klas een historische gebeurtenis van alle kanten bekijken’, zegt Ladewig. ‘De leerlingen kunnen dan zelf zeggen of ze die gebeurtenis een succes of mislukking vinden. Het is niet de leraar die moet zeggen: de 19de eeuw was een Duits succesverhaal. Dat vind ik indoctrinatie.’ Het is een terugkeer naar de DDR-tijd, zegt hij, toen de staat de juiste interpretatie van de geschiedenis voorschreef.
Als schoolleider zou Ladewig ook de regenboogvlag niet meer mogen hijsen, wat overigens maar twee keer per jaar gebeurt. De AfD wijt het lage geboortecijfer in Saksen-Anhalt aan de ‘perverse regenboogideologie’, die ‘propaganda’ maakt voor ‘niet-reproduceerbare levensvormen’, ten koste van het ‘normale’ gezin van man, vrouw en kinderen.
Ladewig maakt zich grote zorgen. De afgelopen jaren is het klimaat in Saksen-Anhalt al harder geworden, vindt hij. Een leerling in een rolstoel kreeg te horen dat hij ‘in 1936 vergast zou zijn’. ‘Dat is een uitzondering, natuurlijk, maar wel eentje die je bijblijft’, zegt Ladewig. In toenemende mate praten ouders niet meer direct met de school, maar trappen ze een rel op sociale media. Zelf kreeg hij die over zich heen nadat hij in de les een opmerking over de Amerikaanse president Donald Trump had gemaakt. Linkse indoctrinatie, vonden rechtse ouders.
‘Eén ding is duidelijk’, zegt Sven Schulze, premier van Saksen-Anhalt en lijsttrekker van de CDU, in gesprek met buitenlandse journalisten. ‘Als de AfD hier gaat regeren, dan moet iedereen, werkelijk iedereen die niet doet wat de AfD zegt, voor zijn baan vrezen, van de onderwijzer tot de afdelingsleider op een ministerie. Ze zullen net zo lang worden getreiterd tot ze zelf opgeven.’
Volgens de queergemeenschap is de agressie tegen lhbti’ers toegenomen. Het migrantennetwerk Lamsa meldt een toename van racistische incidenten, vooral na de aanslag op de kerstmarkt in Maagdenburg in 2024, waarbij een Saoedische arts zes dodelijke slachtoffers maakte.
‘Er is veel haat’, zegt een 35-jarige restauranthouder van Turkse afkomst, die zijn naam niet wil noemen omdat hij geen problemen met zijn Duitse klanten wil. Op het plein voor de middeleeuwse Dom van Maagdenburg zijn zo’n 130 ondernemers met een migratieachtergrond bij elkaar gekomen. ‘Rond 2005 was het ook erg, toen had je skinheads die de boel kort en klein sloegen. Nu is het de AfD die zo veel mogelijk migranten weg wil hebben. Wij betalen belasting, werken hard, soms wel twaalf uur per dag waardoor we onze kinderen niet zien. Maar als ik hier geen toekomst meer zie, dan ga ik terug naar mijn heimat. Dan heb ik rust.’
Abschieben, uitzetten, vanaf dag één, belooft de AfD als zij aan de macht komt. Zo min mogelijk migratie, zo veel mogelijk remigratie. Het is de vraag hoeveel mogelijkheden de partij heeft voor haar antimigratieoffensief, omdat zij zich moet houden aan Duits en Europees recht. Maar één ding staat vast: migranten zullen zich niet meer welkom voelen in Saksen-Anhalt.
Dat is een grote economische fout, zegt Thomas Brockmeier van de plaatselijke Industrie- und Handelskammer. ‘Saksen-Anhalt heeft de oudste bevolking van Duitsland. De bevolking krimpt en vergrijst harder dan elders. Voor iedere twee mensen die met pensioen gaan, komt er maar één jongere op de arbeidsmarkt. Daarom hebben we migranten hard nodig’, zegt hij.
Zo heeft bijna 15 procent van de artsen in Saksen-Anhalt een migratieachtergrond. De afgelopen jaren is de deelstaat de pijnlijke transformatie naar het kapitalisme te boven gekomen. De werkloosheid daalde van rond de 20 procent in de jaren negentig naar 8 procent. Zonder werknemers met een migratieachtergrond was dat nooit gelukt, zegt Brockmeier.
Op het familiefeest van de AfD in Merseburg spelen zulke bezwaren van deskundigen geen enkele rol. De partij speelt in een heel ander register, niet dat van de cijfers en de economische modellen, maar dat van de dromen.
‘Wij halen ons land terug!’, zegt Ulrich Siegmund steevast, tot groot enthousiasme van zijn aanhangers. CDU-premier Schulze wijst op de ongerijmdheid van deze woorden. ‘Welk land wil hij terug? Toch niet het Saksen-Anhalt van de jaren negentig, toen we hier een werkloosheid van 20 tot 25 procent hadden en de criminaliteit twee keer zo hoog was? Of bedoelt hij een verleden dat we gelukkig te boven zijn gekomen, namelijk de DDR?’
In Merseburg weten de aanhangers van Siegmund echter precies welk land hij bedoelt. Een land waar Duitsers weer onder elkaar zijn, waar orde en discipline heersen, waar je een kerstmarkt kunt bezoeken zonder angst voor een aanslag. Een denkbeeldig land, gebaseerd op een geïdealiseerd verleden, dat de AfD’ers niettemin levensecht voor ogen zweeft.
Zondag gaan ze proberen dat land ‘terug’ te halen. Op de bijeenkomsten van de AfD ruikt het naar bier en braadworst, maar ook naar wraakzucht. ‘Het volk’ is nu aan de beurt, de ‘normale’ mensen worden weer de baas, niet de queers, de migranten, de groenen of de elites.
Bij de Simson-optocht in Quedlinburg wapperde een Duitse vlag met het opschrift ‘Wir sind das Volk’ (wij zijn het volk) van het dak van een Russische Lada. Het zien van zulke beelden ‘maakt me woedend’, zegt Bettina Schlauraff, de evangelische bisschop van Maagdenburg.
De slogan van de DDR-oppositie in 1989 wordt nu gebruikt door mensen die tegelijkertijd vertellen dat de DDR zo slecht nog niet was. Zo eigent de AfD zich niet alleen de symbolen van de DDR toe, maar zelfs die van de oppositie daartegen.
Schlauraff was als tiener betrokken bij het verzet tegen de DDR-regering. Aan de Dom wappert daarom een heel andere vlag: een regenboogvlag met de spreuk ‘veelvoud is goddelijk’. ‘Wij eisten destijds vrijheid en gerechtigheid voor iedereen. De AfD zegt: wij zijn het volk en jullie niet. Ze gebruiken de leus om anderen uit te sluiten.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant