Waar de hemel rust is het meest Afrikaanse boek van David Diop tot nu toe – en zijn meest ambitieuze: het is een avonturenroman, identitaire queeste en ontstaansgeschiedenis ineen.
is literair recensent en eindredacteur van de Volkskrant.
Als kind wist ik niet dat Egypte in Afrika lag. Ik kan me niet precies herinneren waar ik het dan situeerde – óf ik het wel ergens situeerde. Toen ik als 6- of 7-jarige voor het eerst hoorde over piramides, hiërogliefen en farao’s, plaatste ik die in mijn hoofd in een mythisch Ver Land, bij de andere oude beschavingen die ik al kende: de Grieken en de Romeinen, maar dan nog net iets verder weg.
Zo’n beeld van het oude Egypte komt niet uit het niets. Vanaf de 19de eeuw stortten witte, westerse onderzoekers zich gretig op het erfgoed. Ze zagen daarin een cultuur met een status aparte; een vreemde, beschaafde eend op een duister continent.
‘De egyptologie is een Europese uitvinding’, benadrukte de Frans-Senegalese schrijver David Diop eerder dit jaar nog maar eens in een interview met Afrique Magazine. Dat de eurocentrische kijk op Egypte ook niet alles is, ontdekte Diop als 16-jarige, toen hij een lezing bijwoonde van de befaamde en omstreden historicus Cheikh Anta Diop (1923-1986), die in de jaren zestig als een van de eersten stelde dat het Egypte van de farao’s ten diepste een zwarte, Afrikaanse samenleving was.
Op de stelligheid van deze pionier valt wat af te dingen, maar Diop-de-scholier was diep onder de indruk en deed die dag het eerste idee op voor de roman die nu, bijna 45 jaar later, is verschenen.
Waar de hemel rust is zijn meest Afrikaanse boek tot nu toe – en zijn meest ambitieuze. Zijn drie eerdere romans gingen, kort door de bocht, over Fransen in Senegal, of Senegalezen in Frankrijk. Allemaal historische verhalen, over steeds een ander stukje onderbelichte koloniale geschiedenis.
Zijn grote succes, uit 2018, was Meer dan een broer, over een Senegalese tirailleur in de Franse loopgraven van de Grote Oorlog, waarvoor hij de Prix Goncourt én de International Booker Prize kreeg.
Een ‘orale’ roman was dat, die las als één lange monoloog over de verschrikkingen aan het front. Helemaal in de traditie van de West-Afrikaanse griotten (lofzangers, bewaarders van de geschiedenis) was die monoloog rijk aan herhalingen en vaste formules: ‘… ik weet het, ik heb het begrepen, ik had het niet moeten doen’, begint de eerste alinea, en de tweede. ‘Ik, Alfa Ndiaye, zoon van de zeer oude man, ik heb het begrepen, ik had het niet moeten doen.’
Ook Waar de hemel rust begint met een prevelende man in een lazaret, maar in schaal en reikwijdte overtreft dit boek Diops eerdere werk. Het is een oorsprongsverhaal, een identitaire queeste en een avonturenroman waarin hij de geschiedenis van de griotten verbindt aan die van de oude Egyptenaren – deels zwarte Egyptenaren, dus. De tijdlijn verspringt van de 3de eeuw vóór naar de 19de eeuw na Christus en terug. En dat alles in driehonderd pagina’s.
Waar de hemel rust had makkelijk een rommelige, overvolle roman kunnen worden, maar de strakke structuur houdt de vertelling behapbaar, en zowaar in balans.
De prevelende man in het lazaret is ditmaal Bilal Seck, pelgrim, griot, gestrand aan de Rode Zee na een verwoestende cholera-uitbraak in Mekka. In zijn geboortestreek is hij veroordeeld tot slavernij. Zijn bloed geldt als onzuiver, maar hij weet beter:
‘Ik ben de ziener, de uitverkorene. Ik ben de alwetende verteller, de levende schakel tussen het verleden en het heden, de kopiist van gisteren en vandaag. De woorden van de grote voorouder zijn mijn bescherming, de talisman van mijn voortbestaan…’
Die grote voorouder is 71 griotten geleden uit Egypte verbannen met een groep ‘heiligschenners’ die weigerden de goden van de Griekse farao’s in hun tempels te verwelkomen.
Daar heb je de andere verhaallijn, over een reis dwars door de Sahara naar het huidige Senegal. (Helemaal in lijn met Cheikh Anta Diops hypothese over migratiegolven van het oude Egypte naar West-Afrika.) Aan het eind van de rit zal hogepriester Wennefer, zo heeft hij van hogerhand begrepen, een nieuwe stad stichten op een heilige plaats ‘waar twee kleine bergen dicht tegen elkaar aan staan, gelijk de borsten van een reusachtige jonge vrouw die vlak onder haar borstkas onder water ligt in een grote watervlakte’.
Laat je niet afschrikken door de plechtige zienerstaal; dat zijn slechts fragmenten, bedoeld om het verhaal vlot te trekken. Bilals geheugen is namelijk het – effectieve – smeermiddel van deze roman. Terwijl hij Wennefers verhaal voor zichzelf in herinnering roept, besluit hij de reis in de 19de eeuw nog eens dunnetjes over te doen, in de hoop om de naam van zijn geslacht voorgoed te zuiveren. Maar hoe?
Het verslag hiervan is smeuïg. Er zijn tochtjes in wankele prauwen over rivieren vol krokodillen. Verborgen schatten, grafrovers en heikele ontsnappingen op gestolen kamelen. Een verliefdheid in Djenné leidt tot jaren vertraging, tot Bilals niet al te grote spijt.
Daarbij leren we niet alleen wat Bilal voelt en denkt, je kunt hem vaak bijna ruiken: ‘Zijn woeste haar was samengeklit in compacte strengen vol vuil en rood stof, wemelend van ongedierte zoals de manen van een oude leeuw.’ En juist dan verschijnt zijn toekomstige grote liefde, die pardoes een gil slaakt!
Tegenover deze odyssee staat die andere reis door de woestijn, van priester Wennefer en zijn gevolg. Hier is de toon afstandelijker, gepolijst door eeuwen mondelinge overlevering, met een bijna mythische glans. ‘Daar, ten westen van de Nijl, aan het begin van de immense vlakte die zich voor Abydos uitstrekte, (…) op het tijdstip dat Ra-Horachte meedogenloos het kleinste stukje schaduw verpulvert, was Antef alleen onder de last van ontelbare blikken.’
Deze personages kun je niet ruiken, maar dat hoeft ook niet. Na elk hoofdstuk over Bilal is dat zelfs wel een verademing.
David Diop: Waar de hemel rust. Uit het Frans vertaald door Martine Woudt. Cossee; 304 pagina’s; € 27,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant