Net als twaalf collega’s van het Internationaal Strafhof werd de Franse rechter Nicolas Guillou door de VS op een sanctielijst gezet. Nu is hij afgesloten van alle Amerikaanse financiële en technologische infrastructuur. Wat kan Europa hiertegen beginnen?
Net als twaalf collega’s van het Internationaal Strafhof werd de Franse rechter Nicolas Guillou door de VS op een sanctielijst gezet. Nu is hij afgesloten van alle Amerikaanse financiële en technologische infrastructuur. Wat kan Europa hiertegen beginnen?
Maanden nadat de Franse rechter Nicolas Guillou een telefoontje had gekregen met het bericht dat hij op een Amerikaanse sanctielijst was gezet, begreep hij dat de consequenties nog veel verder reikten dan hij aanvankelijk had gedacht.
Guillou (51) werkt bij het Internationaal Strafhof (ICC), dat mensen vervolgt voor oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Op 20 augustus 2025 hoorde hij tijdens een fietstocht in zijn geboortestreek in Bretagne dat de Amerikaanse regering hem op een sanctielijst had geplaatst, tussen leden van Al Qaida, leiders van drugskartels en de Russische president Vladimir Poetin.
De reden: zijn handtekening stond onder een arrestatiebevel voor de Israëlische premier Netanyahu en de minister van Defensie Gallant vanwege bewuste ‘uithongering’ van de bevolking in Gaza.
De rechter was niet onbekend met het Amerikaanse sanctiesysteem. Hij werkte ooit als juridisch adviseur bij de Franse ambassade in de Verenigde Staten. ‘Maar zelfs als je het sanctiesysteem in theorie kent’, zegt hij in een ontvangstruimte in het gebouw van het Strafhof in Den Haag, ‘is het heel anders dan als je het zelf ervaart.’
Hij zou niet meer naar de VS kunnen reizen of betaalsystemen als Mastercard of Visa kunnen gebruiken, wist hij.
Maar toen hij een paar dagen later een hotel wilde boeken op Booking.com, gevestigd in Amsterdam, kreeg hij een reeks extra veiligheidsvragen die hij nooit eerder had gehad. ‘Booking was ooit een Nederlands bedrijf, maar ik begreep nu dat het Amerikaans was geworden.’
Hij probeerde vervolgens Expedia, dat zijn boeking eerst accepteerde, maar korte tijd later blokkeerde. Met één pennenstreek vanuit Washington was de Fransman een digitale paria geworden.
‘Het gebeurt met al die platforms die op je telefoon staan en die je dagelijks gebruikt, of het nu Airbnb, Paypal, Amazon of Uber is: ze stoppen onmiddellijk als je eenmaal op die lijst komt.’
Daar hield het tot zijn schrik niet mee op. Maanden nadat de sanctie tegen hem was ingesteld, wachtte hij op een vergoeding van zijn zorgverzekeraar. Omdat het Strafhof een internationale organisatie is, heeft het instituut een eigen verzekeraar, het Franse Axa. Die vergoedt de zorgkosten van medewerkers.
Guillou had al tijden geen vergoedingen meer ontvangen. Zonder hem te informeren was het bedrijf daarmee gestopt. ‘Zo besefte ik dat een Europees bedrijf – Frans nota bene – weigert een Franse burger te vergoeden die in Nederland naar de tandarts gaat en in euro’s betaalt.’
De verzekeraar wilde geen geld overmaken naar een door de VS gesanctioneerde persoon. De rechter is er nog steeds ontzet over. ‘Het is pure onderwerping van Europese bedrijven. En daar moet een einde aan komen.’
De kwestie-Nicolas Guillou maakt duidelijk hoe kwetsbaar de internationale rechtsorde is voor gerichte ondermijning vanuit het Witte Huis.
De Fransman praat als een van de weinigen over de concrete gevolgen voor hem en het ICC. Hij wil publiekelijk waarschuwen voor wat er gebeurt als Trump het op je heeft gemunt, hoe je wordt afgesneden van de moderne samenleving. En vertellen over wat hij heeft geleerd over het belang van Europese soevereiniteit.
Wat raakte u persoonlijk het meest aan de sancties?
‘Een sleutelmoment was toen mijn Franse bank me vertelde dat ze mijn creditcard zou opzeggen. Tot mijn verbazing, want in Frankrijk hebben we nog steeds ons eigen, autonome kaartsysteem, de carte bancaire. Maar de banken hebben hun monopolie weggegeven aan Visa en Mastercard en kunnen nu geen kaarten meer uitgeven die niet Amerikaans zijn.
‘Het enige dat ik nog kon krijgen was een ouderwetse cheque. Op dat moment besefte ik: je komt uit een land dat medeoprichter is van de Europese Unie, een unie van 450 miljoen mensen, en dat land is niet in staat zijn burgers een betaalmiddel te bieden.’
Hoe betaalt u nu? Contant geld is ook bijna uitgebannen.
‘Soms contant, maar er zijn plekken waar dat inderdaad geen optie is, en dan wordt het behoorlijk ingewikkeld. Het Nederlandse iDeal werkt gelukkig wel, en dat gaat op in het Europese digitale systeem Wero. Maar er zijn momenten waarop je simpelweg geen enkele oplossing hebt. Buiten de EU verlies je elke mogelijkheid om te bankieren en zelfs bínnen Europa weet je nooit of het gaat werken.’
In de dagen dat hij door Bretagne fietste had Guillou een klein schilderij gekocht. Hij vroeg of het kon worden opgestuurd. ‘De vrouw van de galerie mailde me een tijd later dat ze het via UPS had proberen te versturen, maar dat UPS het had geweigerd.
‘Je leven wordt heel onzeker. Je kunt er nooit op rekenen wat wel en niet werkt.’
In een eerder interview vergeleek u uw situatie met een terugkeer naar de jaren negentig. Kunt u dat uitleggen?
‘Toen ik op de sanctielijst kwam, besefte ik dat ik mijn leven zou moeten ‘de-digitaliseren’, omdat de meeste digitale aanbieders die we gebruiken Amerikaans zijn. Ik ben dus feitelijk teruggegaan naar hoe ik als student in de jaren negentig leefde: vóór internet en vóór de smartphone. Het is een tijdmachine, die sancties.
‘Je beseft hoe fragiel we zijn: de meeste technologie die we gebruiken is niet Europees. Iemand kan met één handtekening beslissen dat je volledig van al die instrumenten wordt afgesloten. En dan heb ik het niet alleen over platforms, maar ook over al je geheugen: de cloud, je mailbox.
‘Dat is echt het risico dat wij als Europese burgers lopen. En wat mij is overkomen, kan honderden, duizenden, miljoenen andere Europeanen overkomen als de VS daartoe beslissen.’
In de hal van Guillous werkplek, in de Scheveningse duinen, hangen strak in een rij de vlaggen van de 125 landen die lid zijn van het Internationaal Strafhof. Belangrijker zijn mogelijk nog de vlaggen die er niet bij hangen: die van Rusland, China en – bovenal – de VS, het land dat deze zomer aankondigde het multilaterale instituut ‘desnoods steen voor steen’ te ontmantelen.
Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio leidt de aanval, maar het was Trump die duidelijk maakte dat het arrestatiebevel van bondgenoot Netanyahu een belangrijke rol speelt. ‘He is helping Bibi and others’, zei Trump over Rubio’s campagne tegen het ICC.
Guillou wil niet ingaan op de argumenten van de VS (‘mijn onpartijdigheid als rechter zou ter discussie komen te staan’), maar zeker is dat de Amerikaanse bezwaren tegen het Strafhof niet geheel nieuw zijn. Ook Democratische presidenten hebben zich in het verleden verweerd tegen het idee dat het Strafhof Amerikaanse militairen zou kunnen vervolgen voor oorlogsmisdaden die werden gepleegd in landen die zijn aangesloten bij het ICC.
Tegelijkertijd wijzen critici op het selectieve karakter van die kritiek. Eerder reageerden de VS wel instemmend op het arrestatiebevel tegen Vladimir Poetin. Amerika stond daarvoor ook al toe dat de VN-Veiligheidsraad het ICC opdracht gaf om oorlogsmisdaden in Darfur en Libië te onderzoeken.
Het belet de regering-Trump niet om nu all out te gaan. De helft van de achttien ICC-rechters is inmiddels gekenmerkt als bedreiging van de Amerikaanse staatsveiligheid, net als twee viceaanklagers, een staflid en de inmiddels vertrokken aanklager Karim Ahmad Khan.
Het heeft grote impact op de getroffen individuen, maar het Strafhof blijft onverminderd functioneren, bezweert Guillou.
‘We zijn onverschrokken verdergegaan met ons werk, en dat zullen we blijven doen. Maar het heeft een potentieel afschrikkend effect. Als het rechters kan overkomen, kan het parlementsleden overkomen, ministers, journalisten, medewerkers van non-gouvernementele organisaties (ngo’s) – de contre-pouvoir, zoals we in Frankrijk zeggen, de tegenmacht.
‘Nog maar een paar maanden geleden kreeg mijn landgenoot Thierry Breton, voormalig Eurocommissaris voor de Interne Markt, een visumverbod opgelegd vanwege Europese wetgeving die Amerikaanse socialemediaplatforms raken. Wetgeving die door EU-lidstaten en het Europees Parlement is aangenomen. Het is in feite de Europese democratie die wordt gestraft.
‘Als we ons hierbij neerleggen, winnen deze krachten. Dat is niet wat ik voor ogen heb voor Europa. Ik wil vrije pers, vrije rechtspraak, vrijheid van meningsuiting. Dat is wat Europa is. We moeten onze soevereiniteit herwinnen. Nu kunnen we gechanteerd worden, doordat we geen alternatieven hebben voor bepaalde aspecten van ons dagelijks leven.’
Kan Europa niet nu al meer doen, zoals de inzet van de antiboycotverordening, het zogenoemde blocking statute (zie kader), dat de Amerikaanse sancties blokkeert door van Europese bedrijven te eisen dat ze deze niet uitvoeren?
‘Dat is een heel krachtig middel. Het is aan de lidstaten en de Europese Commissie om dat te beslissen, maar ik vind dat het nu moet worden ingezet voor het ICC. Het zou een heel sterk teken van steun en politieke betrokkenheid zijn.
‘Tegelijkertijd is er ook sprake van overcompliance: bedrijven die de sancties uitvoeren terwijl dat helemaal niet hoeft. Bij mijn zorgverzekeraar Axa is er geen enkele Amerikaanse link; sommige bedrijven zijn zo terughoudend dat ze geen enkel risico nemen, uit angst dat het de VS kan misnoegen.’
Een meerderheid in de Tweede Kamer en het Europees Parlement roept al langer op tot de activering van de zogenoemde antiboycotverordening, oftewel het blocking statute. Met deze juridische bazooka wordt het Europese bedrijven verboden Amerikaanse sancties uit te voeren. Een groep VN-experts pleitte afgelopen week ook weer voor de inzet van dat instrument om het ICC te beschermen.
Toch schrikt het Nederlandse kabinet, net als veel andere EU-lidstaten en de Europese Commissie, daar nog steeds voor terug. Cedric Ryngaert, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit Utrecht, heeft daar begrip voor.
‘Het blocking statute verschuift het probleem van het ICC naar Europese ondernemingen en economische actoren’, meent hij. ‘Als die de sancties tegen het ICC gaan negeren, riskeren ze zelf aanvullende en mogelijk vergaande Amerikaanse sancties of boetes. Tegelijkertijd zal het gedrag van de Amerikanen er niet per se door veranderen. Die denken: dat is Europees recht, who cares? In die zin is het blocking statute een papieren tijger.’
Kenneth Roth, voormalig voorman van Human Rights Watch en nu senior fellow aan de Yale-universiteit, meent juist dat Europa al veel te lang heeft gewacht. ‘Het gedrag van Trump zal niet veranderen, maar het leven van de getroffen ICC-functionarissen zal wel verbeteren. De EU moet handelen. Door te capituleren voor de sancties van Trump laten de EU-landen zien dat ze niet staan voor hun principes. Dat is in feite een uitnodiging voor Trump om de druk op het ICC verder op te voeren.’
U zegt dat het functioneren van het Strafhof niet is aangetast, maar de VS hebben ook ngo’s bestraft die bewijsmateriaal over misdaden in Gaza verstrekten aan het ICC. Heeft dat geen gevolgen?
‘Dat is heel schadelijk voor het Hof. Niet alleen omdat deze ngo’s nu moeilijk getuigenissen kunnen verzamelen bij slachtoffers, maar ook omdat het andere ngo’s kan afschrikken. Dat vind ik eigenlijk nog het meest schokkende en trieste van de sancties.
‘Veel mensen zien internationaal recht als een heel verheven politieke wereld, maar wat we hier de hele dag doen, is het horen van slachtoffers. Kinderen die hun ouders zijn verloren, ouders die hun kinderen zijn verloren, vrouwen die zijn verkracht.
‘Het heeft me de afgelopen jaren verrast hoe sterk het verlangen naar gerechtigheid is. In het verleden dachten we alleen na over gerechtigheid als een oorlog of conflict voorbij was; nu klinkt de roep al op de eerste dag van een oorlog. Ngo’s in Oekraïne zijn meteen na het begin van de invasie bewijsmateriaal gaan verzamelen.
‘Dat is de krachtigste motor van het internationale recht. Het gaat niet alleen om regeringen, het gaat om burgers en samenlevingen die verwachten en eisen dat er recht wordt gesproken.’
Ruim een jaar na het bewuste telefoontje is Guillou vooral strijdbaar. De sancties maken zijn leven naar eigen zeggen ‘ingewikkeld’, maar niet onmogelijk. Daarin zit ook een les, zegt hij, voor Europese overheden die nu nog ontzettend leunen op Amerikaanse technologie en bang zijn daar afstand van te doen.
Wat zouden uw aanbevelingen zijn voor meer Europese soevereiniteit?
‘Wat ik heb ontdekt, is dat we wél Europese oplossingen hebben, maar dat die niet zo bekend zijn. In Frankrijk hebben we bijvoorbeeld La Suite numérique, overheidssoftware die mail en videovergaderingen vervangt.
‘Een tweede les is dat we één alomvattende oplossing missen, want het is nu nog een lappendeken. Je moet met verschillende software werken. Als consument – want ik ben absoluut geen IT’er – denk ik dat we het meest gebaat zouden zijn bij compatibiliteit tussen meerdere Europese oplossingen.
‘We moeten doen wat we in de 19de eeuw hebben gedaan met maten en gewichten. Handel drijven was moeilijk, omdat we niet dezelfde eenheden gebruikten. Daarom richtten we een internationale organisatie op, het BIPM (internationaal bureau voor gewichten en maten, red.). Dat moeten we ook doen voor software.’
Het was een zware tijd, maar af en toe ziet Guillou er ook iets positiefs in. Zijn telefoongebruik is drastisch gedaald, met vrienden communiceert hij ouderwets via sms en hij leest meer papieren boeken dan ooit. ‘Het menselijke contact is het cruciaalst, niet de technologie, dat heb ik wel geleerd.’
Het schilderijtje uit Bretagne ontving hij uiteindelijk op zijn woonadres in Nederland. Met een glimlach: ‘De vrouw stuurde het via de post, en dat werkte perfect.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant