De extreemrechtse AfD heeft een grote overwinning behaald in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, vooral ten koste van de CDU. Waarom verschiet Duitslands armste deelstaat zo van kleur en welke gevolgen heeft dit voor de toch al verzwakte positie van CDU-bondskanselier Merz?
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Hoe groot is de verkiezingswinst van de AfD in Saksen-Anhalt?
Heel groot. De partij haalde nog nooit zo’n grote overwinning bij een landelijke of deelstaatverkiezing. De partij behaalde 43,8 procent van de stemmen. Daarmee had zij een absolute meerderheid in het deelstaatparlement kunnen halen, als enkele kleinere partijen de kiesdrempel van 5 procent niet zouden halen en hun stemmen weg zouden vallen.
Dat bleek zondagavond niet te zijn gebeurd. De sociaaldemocratische SPD en de Groenen haalden de kiesdrempel ruim. Ook de links-populistische Bündnis Sahra Wagenknecht (BSW) redde het nipt, met 5,3 procent van de stemmen.
Hoe is de grote winst van de AfD te verklaren?
De AfD is al langer sterk in Saksen-Anhalt en andere Oost-Duitse deelstaten. Vergeleken met vijf jaar geleden is zij echter spectaculair gegroeid, van 20,8 naar 43,8 procent van de stemmen. De persoonlijkheid van de altijd glimlachende lijsttrekker Ulrich Siegmund (35) speelde een rol.
Sven Schulze (47), de christendemocratische premier van Saksen-Anhalt, deed het minder goed, maar de CDU betaalde vooral de prijs voor de ongekende impopulariteit van bondskanselier Friedrich Merz. Saksen-Anhalt is de armste deelstaat van Duitsland en volgens een peiling van de ARD zijn de AfD-kiezers zeer ontevreden over Merz’ economische beleid.
Zo zegt 89 procent zich zorgen te maken ‘dat de prijzen zo sterk stijgen dat ik mijn rekeningen niet meer kan betalen’. Veel kiezers vrezen ook voor de toekomst van de sociale zekerheid, omdat de regering van Merz wil bezuinigen op de pensioenen en de gezondheidszorg. Daarnaast geloven zij niet dat Merz bij machte is de economische problemen van Duitsland op te lossen.
AfD-kiezers dichten de AfD meer economische competentie toe dan de CDU. Ten onrechte, zeggen economen. Als de AfD al haar verkiezingsbeloften wil waarmaken, komt zij 2,2 miljard euro op de begroting van Saksen-Anhalt tekort, becijferden onderzoekers van de Universiteit van Leipzig-Halle. Economen bekritiseren voorts het streven van de AfD om de immigratie zo mogelijk te stoppen en zo veel mogelijk immigranten uit te zetten. Saksen-Anhalt is de oudste en snelst vergrijzende deelstaat van Duitsland, zeggen zij, en heeft migranten hard nodig om het tekort aan arbeidskrachten op te vangen. Zo heeft ongeveer 15 procent van de artsen in Saksen-Anhalt een migratieachtergrond.
Nog een verschil met vijf jaar geleden: de oorlog in Oekraïne. Veel AfD-kiezers zijn tegen de steun aan Oekraïne, omdat zij vinden dat het geld beter in Duitsland kan worden besteed. Bovendien hebben zij vaak een positief beeld van Rusland dat in de DDR-tijd (1949-1989) als een ‘broedervolk’ werd beschouwd. De AfD in Saksen-Anhalt is uitgesproken pro-Russisch. Partijideoloog Hans-Thomas Tillschneider dronk op de Russische ambassade in Berlijn een borreltje op de verjaardag van president Poetin.
Hoe moet het nu verder in Saksen-Anhalt?
De AfD heeft altijd gezegd dat zij geen compromissen wil sluiten en slechts alleen wil regeren. Zondagavond zei landelijk partijleider Alice Weidel echter dat de partij bereid is met iedereen te praten. Nu de BSW de kiesdrempel heeft gehaald, kan zij mogelijk uitkomst bieden. BSW-lijsttrekker Claudia Wittig zei zondagavond bereid te zijn tot enige vorm van samenwerking met de AfD. Weidel wil ook graag samenwerken met de CDU, of met ‘delen van de CDU’, waarschijnlijk hopend op overlopers uit de christendemocratie.
De CDU heeft echter een Brandmauer met de AfD opgetrokken en sluit iedere samenwerking uit. CDU-premier Schulze leek zondag te suggereren dat er over de Brandmauer moet worden nagedacht, nu de AfD zo groot is geworden. Franziska Hoppermann, de secretaris-generaal van de landelijke CDU, zei echter dat haar partij niet wil samenwerken met ‘extremisten’.
Als de AfD geen regering kan vormen, is de CDU aan zet. Ondanks haar verpletterende nederlaag is zij nog altijd de tweede partij in de landdag van Saksen-Anhalt. Zij kan een minderheidscoalitie aangaan met de SPD en de Groenen, maar die heeft slechts 32 van de 83 zetels. Om iets voor elkaar te krijgen is zo’n regering aangewezen op de steun van de radicaal-linkse Die Linke en eventueel de links-populistische BSW. Binnen de rechtervleugel van de CDU in Saksen-Anhalt ligt dat erg gevoelig.
Een minderheidsregering is niet helemaal onmogelijk. Ook de Oost-Duitse deelstaten Saksen en Thüringen hebben zo’n regering onder leiding van de CDU, maar het AfD-blok is daar minder groot.
Wat zijn de gevolgen van de uitslag in Saksen-Anhalt voor de landelijke politiek?
De schok in Berlijn is groot. Nooit haalde een partij die door de Verfassungsschutz (de instantie die belast is met de bewaking van de Grondwet) als extreemrechts wordt beschouwd, zo’n goede uitslag. ‘Het is een cesuur voor ons land’, zei Thorsten Frei, fractieleider van de CDU in de Bondsdag.
Bondskanselier Friedrich Merz is ongekend impopulair en zijn positie raakt door deze uitslag nog verder verzwakt. Bij zijn aantreden beloofde hij de AfD te halveren, maar in Saksen-Anhalt verdubbelde zij juist, terwijl zijn eigen CDU halveerde.
In de media wordt al enige tijd gespeculeerd over een tussentijdse vervanging van Merz. Henrik Wüst, de premier van deelstaat Noordrijn-Westfalen, wordt als mogelijke opvolger genoemd. In de CDU wordt betwijfeld of dit ‘Keir Starmer’-model een oplossing zal bieden. Maar als de CDU nederlagen blijft lijden en verder wegzakt in de landelijke peilingen, zal de druk op Merz toenemen.
De uitslag in Saksen-Anhalt laat zien hoe moeilijk de positie van de middenpartijen is geworden. Veel CDU-kiezers verwachtten van Merz een ruk naar rechts, maar hij voelde zich genoodzaakt om over links te regeren. Omdat de CDU een Brandmauer met de AfD heeft opgetrokken, bleef een coalitie met haar traditionele ideologische rivaal, de sociaaldemocratische SPD, als enige realistische optie over.
Op regionaal niveau speelt iets soortgelijks: als de CDU in Saksen-Anhalt wil regeren, heeft zij de steun van Die Linke nodig. Samenwerking met de AfD zou de CDU verscheuren. Een groot deel van de leden en de kiezers is er tegen. De SPD heeft een soortgelijk probleem: zij is zo klein geworden dat zij alleen met de CDU kan regeren.
CDU en SPD worden door de AfD smalend beschreven als de Altparteien, de oude partijen die allemaal één pot nat zijn en samenklonteren om de AfD buiten de deur te houden. Zo verliezen de middenpartijen aan profiel, waardoor de flanken steeds sterker worden. De verkiezingen in Saksen-Anhalt laten zien waartoe dat kan leiden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant