Een prestigieus project waarbij een Amsterdams bedrijf vier oude vrachtschepen zou laten verduurzamen, kan de Nederlandse staat tientallen miljoenen kosten. Alles wijst op een internationaal fraudenetwerk met spelers op de Marshalleilanden en de Emiraten.
In fluorescerende hesjes dalen vier mannen via de loopbrug af naar de kade, waar ze op hun fiets stappen. ‘Goed nieuws’, roept een van de Filipijnen terwijl ze door de poort van het Rotterdamse haventerrein zwabberen. ‘Morgen naar huis!’
Goed nieuws voor hen, slecht nieuws voor de schatkist. Vorige week vrijdag is hun schip, de BAM Arion, voor slechts 9,4 miljoen euro geveild. De reder was in financiële problemen gekomen. Naast de bemanning, met drie ton aan achterstallig salaris, waren er nog twee schuldeisers. Scheepsbouwer Damen, die nog ruim een miljoen tegoed had, en de Nederlandse staat.
Aan de ietwat roestige Arion is het niet af te zien, maar twee jaar geleden heeft het net als drie zusterschepen van rederij Blue Astra Maritime (BAM) een grote modernisering, een zogeheten retrofit, ondergaan. Daarbij is een exportkredietverzekering van Atradius Dutch State Business gebruikt. Nederlandse bedrijven kunnen zich bij Atradius verzekeren tegen het risico dat ze niet uitbetaald krijgen als ze een buitenlandse klus aannemen. Deze schadepot wordt gevuld door de overheid. De BAM-schepen staan voor een maximaal schadebedrag van 130.391.220 dollar in de boeken bij Atradius.
De vraag is nu hoeveel daarvan moet worden uitgekeerd. Een tweede vraag is of rederij BAM door pech, slecht management of kwade opzet in de problemen is gekomen. Een derde is of de drie directeuren van het Amsterdamse bedrijfje Atal, dat kant-en-klare financiële constructies leverde met exportkredietverzekeringen, wisten dat de door hen geritselde financiering van de schepen zo wankel was. Sinds juni worden zij verdacht van fraude. Dan is nog die vierde vraag: hoe kon Atradius dit nu weer zo laten gebeuren?
Het is immers niet voor het eerst dat Atradius DSB het nieuws haalt wegens dubieuze financieringen. Sinds 1932, toen Atradius begon met het verzekeren van Nederlandse bedrijven die in het buitenland handel drijven, zijn er de nodige klanten geweest die dat niet zo netjes deden.
Zo trof bouwbedrijf Strukton een schikking met het Openbaar Ministerie in verband met omkoping en valsheid in geschrifte bij een project in Saoedi-Arabië. En loopt er uitgebreid omkopingsonderzoek tegen scheepswerf Damen. Ook veel bekritiseerd: maritiem aannemer Van Oord werkte met een verzekering van Atradius DSB in Mozambique mee aan een aardgasproject dat onderdeel werd van een conflict waarbij honderden burgers werden vermoord.
Atradius DSB werd bovenal aangesproken op de grote hoeveelheid ‘fossiele investeringen’ die het mogelijk heeft gemaakt. In 2021 stond het garant voor ongeveer 18 miljard aan projecten voor de winning van met name olie en gas. Belachelijk voor een land dat het Klimaatakkoord van Parijs heeft ondertekend, vond de milieubeweging.
Aan die kritiek kwam de overheid tegemoet na de Klimaattop in Glasgow in 2021. Daar spraken landen af om hun exportkredietfinancieringen voortaan meer in te zetten om ‘groene projecten’ van de grond te krijgen. Sindsdien geeft Atradius groene projecten korting op de premie. Het door Atal opgezette scheepsproject met BAM Shipping is bij uitstek een voorbeeld van zo’n post-Glasgow-financiering.
In een interview met de Carbon Herald zei Atal-oprichter Edwin S. in 2024 dat hij al langer het plan had om grote zeeschepen te retrofitten, omdat je daardoor brandstof en dus CO2-uitstoot kunt besparen. Aanvankelijk wilde Atradius dat niet dekken. ‘Maar na Glasgow werd het beleid zo aangepast dat we wel tweedehands schepen uit het buitenland mochten kopen. Onder de voorwaarde dat we de vergroeningsoplossingen uit Nederland zouden betrekken.’
Die groene kennis kwam van Damen, waarmee Atal in 2024 voor ruim 10 miljoen euro het contract sloot voor de vergroening van vier oude Chinese bulkcarriers van 180 meter lang en 30 meter breed. Door het ‘integreren van acht bewezen technieken’ zou het brandstofverbruik van de boten met minimaal 20 procent worden verminderd, meldde een ronkend persbericht in juni 2024.
In het persbericht over de 123,7 miljoen euro kostende aanschaf en aanpassing van de schepen komt één partij opvallend genoeg niet aan het woord: Blue Astra Maritime, een onbekende rederij met een registratie op de Marshalleilanden, die eigenaar wordt van de schepen en 15 procent van het geld zou gaan betalen. Wie er precies achter het bedrijf schuilgaat blijft vaag.
Drie andere belangrijke partijen worden helemaal niet genoemd in het bericht. Om te beginnen MetLife, een Amerikaanse verzekeraar die, zonder veel ervaring in de scheepvaart, bereid is het leeuwendeel van de deal te financieren. Ook twee bedrijven uit de Verenigde Arabische Emiraten ontbreken: Hilgam Goods Wholesalers en Al Fareah General Land Transport. Zij hebben zich, zo blijkt uit stukken van Atradius, om verder onduidelijke redenen garant gesteld voor de deal. Dankzij deze ‘garanten’ kan Atal de exportkredietverzekering krijgen.
De Atal-deal valt op in de scheepvaartwereld. Een marktinformatiebureau beloont de transactie met een prijs voor maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Daarna wordt het stil rondom BAM Shipping. Op de website Marine Traffic is te volgen dat de schepen in 2025 enige maanden bij een werf in Turkije liggen om daarna uit te waaieren over de wereld. De boten varen, maar de rederij lukt het klaarblijkelijk niet om het hoofd boven water te houden. Begin dit jaar vraagt het bedrijf bij een rechtbank op de Kaaimaneilanden om financiële herstructurering. Maar de advocaat die dat verzoek namens BAM Shipping indiende, laat zonder verdere toelichting aan de Volkskrant weten, dat zijn cliënt het verzoek om herstructureren heeft ingetrokken.
Dat zal vermoedelijk zijn omdat de rederij inmiddels ter ziele lijkt. Atradius heeft beslag laten leggen op alle vier de schepen. Sinds mei liggen ze stil: de Arion in Rotterdam, de Proteus in de haven van Belfast, de Triton dobbert al maanden aan een anker in het Kattegat bij Denemarken en Despina ligt op rede in de Straat van Gibraltar. BAM betaalt de bemanning al maanden niet meer.
Over de precieze toedracht van dit debacle is nog veel onduidelijk. Vrijwel alle betrokkenen zijn onbereikbaar of willen niets zeggen. Zeker is alleen dat Atradius met een grote strop zit. De twee wonderlijke Arabische bedrijfjes die garant stonden (en die onbereikbaar zijn voor vragen) blijken weinig voor te stellen. Vermoed wordt dat zij deel uitmaken van een ‘geraffineerd internationaal netwerk waarbij partijen in meerdere landen valse documentatie gebruiken om in aanmerking te komen voor een ekv (exportkredietverzekering, red.)’, schrijft staatssecretaris van Financiën Eelco Eerenberg in juli aan de Tweede Kamer.
De affaire leidde vorige week tot een smalende column in De Telegraaf van Peter Berdowski, oud-topman van baggeraar Boskalis. Hij vindt dat de voor baggeraars en bouwers zo nuttige exportkredietverzekering nu wordt misbruikt om het ‘duurzame evangelie te verkondigen’ terwijl het risico uit het oog is verloren.
Een recent onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam, in opdracht van milieuorganisatie Friends of the Earth, werpt een ander licht op de affaire. Daarin stellen de onderzoekers dat de check van klanten bij Atradius en vergelijkbare verzekeraars in andere landen in het algemeen schromelijk tekortschiet. ‘We hebben ondermeer ex-medewerkers gesproken die zeggen dat de aanvragers op hun blauwe ogen worden geloofd’, zegt Floor Elize Knoote, een van de onderzoekers. ‘Ze gaan ervan uit dat de financiers van de projecten grondig onderzoek doen naar de financiële achtergrond van hun klanten.’
In hun onderzoek waarschuwen Knoote en haar mede-auteurs al dat exportkredietverzekeraars zo een groot risico lopen. Knoote: ‘Heel bijzonder om nu te zien hoe dat direct uitkomt.’
Want de mogelijke fraude met de BAM-schepen staat niet op zichzelf. Er zijn ‘momenteel veertien polissen van Atradius DSB waarbij vermoedens van fraude bestaan’, schreef Eerenberg aan de Tweede Kamer.
Vier daarvan staan op naam van Atal. Maar een van de opgepakte Atal-directeuren, Han B., die jarenlang bij Atradius en Rabobank werkte, was ook bij andere verdachte projecten betrokken. Als exportfinancier bij de bank verstrekte hij vorig decennium een lening aan het Rotterdamse bedrijf Enraf-Nonius voor de bouw van drie ziekenhuizen op Sri Lanka à 100 miljoen euro. Het krediet werd door Atradius verzekerd. Ook dat project is in het vizier gekomen van de Fiscale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (Fiod). Twee directeuren worden verdacht van fraude en corruptie. B. wordt ervan verdacht steekpenningen te hebben aangenomen, schreef Het Financieele Dagblad afgelopen week.
B’s advocaat Alexander de Swart vindt de strafzaak prematuur. ‘Het lijkt erop dat een civiele discussie van een strafrechtelijk etiket wordt voorzien’, zegt hij over het Fiod-onderzoek naar de BAM-financiering. Over de corruptiebeschuldiging zegt hij ‘dat cliënt zijn werkzaamheden bij Rabobank steeds zorgvuldig en integer heeft verricht en betwist dat hij daarbij strafbaar heeft gehandeld’. Rabobank, dat zelf niet verdacht wordt, zegt geen uitspraken te willen doen over individuele dossiers.
De ziekenhuizen staan er, maar is er betaald? Atradius DSB moest de afgelopen jaren volgens de jaarverslagen ruim 160 miljoen euro ‘schade’ uitbetalen vanwege verzekeringspolissen in Sri Lanka. Welke projecten dat betreft kan het bedrijf niet zeggen.
Atradius heeft de afgelopen jaren ‘het beleid aangescherpt’, schrijft Eerenberg aan de Kamer. Dat betreft ‘het definiëren van risico-indicatoren’ en ‘het stellen van scherpe eisen aan garanten’. Ook hebben Atradius -medewerkers ‘aanvullende trainingen’ gekregen.
Inmiddels is het ministerie van Financiën, na bijna honderd jaar, op zoek naar een nieuwe uitvoerder van de exportkredietverzekeringen - het huidige contract is nooit openbaar aanbesteed, dat doet het kabinet nu alsnog. In de aanbesteding, waar Atradius zeker op inschrijft, wordt geëist dat de gegadigde de risico’s op fraude goed in de gaten heeft.
Correctie: De quote van Floor Elize Knoote in een eerdere versie van dit artikel is aangepast. Niet ‘medewerkers’ van kredietverzekeraars zeiden dat aanvragers op hun blauwe ogen werden geloofd, maar andere betrokkenen, zoals ex-medewerkers en compliance experts. Daarbij gaan de kredietverzekeraars ervan uit dat financiers de financiële achtergrond van klanten goed checken, niet per se in hoeverre mensenrechten bij een project worden geraakt.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant