Vulkaan Anak Krakatau – ‘kind van Krakatau’ – is een stuk kleiner dan zijn vader, die in 1883 bij zijn legendarische uitbarsting tienduizenden levens kostte en wereldwijd het klimaat ontregelde. Toch is kleine Krakatau ‘levensgevaarlijk’, zeggen kenners. Vrijdag barstte hij uit.
is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Alsof je ogen vol fijn zand zitten. Zo omschreef een kustbewoner aan de Straat van Soenda tegenover de plaatselijke pers hoe het was toen er afgelopen weekeinde ineens overal as neerdwarrelde. Vulkanische as, afkomstig van de vulkaan Anak Krakatau, midden in de zeestraat tussen Java en Sumatra.
Tot dusver is de schade nog te overzien. Hier en daar gesloten scholen, vissers die niet uitvaren, het advies aan omwonenden om binnen te blijven en buiten een mondkapje te dragen. En er zijn de ruim een kwart miljoen gestrande reizigers wier vlucht geschrapt werd, op een van de acht gesloten luchthavens. De asdeeltjes komen immers tot 15 kilometer hoogte aan de kant van Sumatra en tot 6 kilometer aan de Java-zijde van de vulkaan.
Indonesische vissers keken raar op toen in de Straat van Soenda een nieuwe vulkaan boven de golven verscheen. Het was 1927, ruim veertig jaar nadat de beruchte vulkaan Krakatau was ontploft. En nu groeide er gewoon weer een nieuw vulkaantje, op de kraterrand van de Krakatau.
‘Levensgevaarlijk’, typeert vulkanoloog Janne Koornneef (VU Amsterdam) dergelijke vulkanen. Vader en kind Krakatau zijn zogeheten ‘subductie-gerelateerde vulkanen’, legt ze uit. Dat zijn vulkanen die ontstaan boven de zone waar een aardplaat onder een andere schuift. ‘Daarbij ontstaat wrijving, komt er water vrij uit de wegzakkende aardkorst en gaat de aardmantel smelten.’
Een heksenbrouwsel, kilometers diep onder de zeebodem: dikke magma vol mineralen die uitzinken, waardoor het siliciumgehalte en daarmee de taaiheid toeneemt. Stijgt die magma op naar de oppervlakte, dan begint die te ontgassen, met (vooral) CO2 en wordt het een drukvat. ‘Je kunt het zien als een blikje cola dat je schudt en vervolgens opentrekt’, verduidelijkt Koornneef. ‘Dat maakt dat dit type vulkanisme eigenlijk altijd gevaarlijk is. Zeer explosief.’
Ze wijst op het gigantische Tobameer, op Sumatra: ook al zo’n griezel uit de familie. Diep in de prehistorie explodeerde hier een broertje van de Krakatau. De periode waarin dat gebeurde, 74 duizend jaar geleden, valt griezelig precies samen met het moment waarop onze voorouders door een bevolkingsflessenhals gingen. Een aanwijzing dat de toenmalige mensheid rond die tijd sterk gedecimeerd raakte. Door de vulkaan? Niemand die het weet.
En nu dus het kind van Krakatau. Na een boel gerommel – het kind ontwikkelde dertig jaar geleden de onhebbelijkheid om nu en dan lavabommen uit te spuwen en in zee te gooien – werd het in 2018 menens. Vlak voor Kerst stortte een flank van de inmiddels 338 meter hoge vulkaan in zee. Een metershoge vloedgolf rolde door de Straat van Soenda. 426 mensen kwamen om, meer dan zevenduizend raakten gewond, tienduizenden verloren hun huis.
Een maand later onthulden satellietbeelden dat de vulkaan gewoon weer verder groeide, alsof er niets was gebeurd. In april 2020, tijdens de coronapandemie, hoorden inwoners van Jakarta, 150 kilometer verderop, een dof gerommel. Anak Krakatau weer. De uitbarsting die volgde duurde maar een minuut.
Zo bleef het kind maar jengelen. Begin 2022: enkele tientallen kleine erupties op rij, met als afsluiter eentje die een askolom enkele kilometers hoog de lucht in stuwde. Anderhalf jaar later: weer gerommel, ditmaal pufte de vulkaan een witte wolk waterdamp uit. Afgelopen juli: alweer kabaal, ditmaal met ‘pluimen van verschillende kleurcombinaties’, volgens de plaatselijke vulkaandienst.
En dan nu weer een hevigere uitbarsting. Technische details over de nieuwe eruptie stromen nog binnen. ‘In ieder geval gaat het om een grote explosie waarbij veel puimsteen is ontstaan’, poreus vulkaangesteente, zegt Koornneef. ‘Maar het eiland lijkt intact gebleven.’ Dat kan betekenen dat Krakatau’s kind nog niet klaar is. ‘Je weet niet of er meerdere reservoirs zijn, en er nog zo’n explosieve ontgassing komt. En er kan, al dan niet op termijn, weer een soortgelijke uitbarsting komen als in 2018, waarbij een deel van de vulkaan in zee stort’, duidt Koornneef.
Het is zelfs denkbaar dat we de gevolgen tot in Europa merken. Tropische vulkanen kunnen immers het wereldklimaat tijdelijk iets afkoelen, doordat hun hoog in de dampkring geblazen stof het zonlicht tegenhoudt. Na de uitbarsting van de Krakatau in 1883 volgden enkele koele jaren, met tot in Londen opvallend roodachtige, ‘stoffige’ zonsondergangen.
Zo heftig zal het nu niet zijn, maar het zou Koornneef niet verbazen als ook deze uitbarsting enig verkoelend effect heeft. ‘Daarvoor is de hoeveelheid uitgestoten materiaal heel belangrijk.’ Schattingen daarvan moeten nog volgen.
Zo leeft Krakatau, 143 jaar nadat de vulkaan met een reusachtige knal ten onder ging, nog altijd voort in zijn nakomeling Anak. De appel valt niet ver van de boom. Helaas voor de bewoners van Indonesië die ermee te maken hebben.
‘Elke 30 minuten houden we papiertests op alle luchthavens.’ Transportminister Dudy Purwagandhi vertelt journalisten dat de situatie wordt gevolgd door te kijken hoeveel as er neervalt op een wit vel papier.
‘Angst slaat toe bij elke grom van de Anak Krakatau’. Kop in de Volkskrant na de tsunami van 2018.
‘NIET NU Anak Krakatau.’ Een van de vele commentaren op sociale media, met als strekking dat er al genoeg onrust in de wereld is.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant