De World Nomad Games in Kirgizië trekken massaal bezoekers, niet alleen toeristen maar ook staatshoofden. Voor Kirgizische jongeren is de herwaardering van de nomadencultuur een opsteker. Maar tijdens internationale sportevenementen zijn politieke belangen nooit ver weg.
is redacteur van de Volkskrant. Ze doet verslag vanuit Kirgizië.
De World Nomad Games in Kirgizië trekken massaal bezoekers, niet alleen toeristen maar ook staatshoofden. Voor Kirgizische jongeren is de herwaardering van de nomadencultuur een opsteker. Maar tijdens internationale sportevenementen zijn politieke belangen nooit ver weg.
is redacteur van de Volkskrant. Ze doet verslag vanuit Kirgizië.
De tribune is te klein als één ruiter ontsnapt uit een kluwen van paarden, ruiters en opwervelend stof. In een rechte lijn schiet hij naar zijn doel, achtervolgd door een galopperende meute. ‘Kyrgyzstan, Kyrgyzstan!’, schreeuwt het publiek. De ruiter wordt ingehaald, half van zijn rijdier gebeukt. De paarden botsen ruw op elkaar en het gejuich zwelt aan.
De dagen van John Wayne lijken te herleven, maar dit is Amerika niet. Dit is het Wilde Oosten. In de moderne hippodroom van Cholpon-Ata, een stad in het hoogland van Kirgizië, wordt kok boru gespeeld, een sport waarbij twee teams van vier ruiters elkaar een geitenkarkas proberen afhandig te maken en deze in een ton te gooien, een namaakgeit in dit geval, zo’n 30 kilo zwaar. ‘GOAL!’, klinkt het uit de stadionspeakers.
Soms vliegt er een ruiter door de lucht.
Af en toe wordt er eentje meegesleurd aan een stijgbeugel door zijn eigen paard.
De ruige kokboruwedstrijden zijn de publieksfavoriet van de tweejaarlijkse World Nomad Games. De spelen omvatten sporten als touwtrekken, adelaarsjacht, pijl-en-boogschieten, allerlei vormen van worstelen en veel woeste dingen met paarden.
Kirgizië lanceerde de spelen in 2014 als podium voor traditionele sporten en culturen van de nomadische volkeren in Centraal-Azië. In twaalf jaar tijd zijn ze uitgegroeid van 10 naar 43 disciplines, waaronder denksporten, en van 20 naar rond de 100 deelnemende landen. Elk land, elke atleet is welkom, nomade of niet.
Daarom speelt Kirgizië nu kok boru tegen de Verenigde Staten, die voor de gelegenheid een team cowboys hebben bijgeschoold. De nomadenzonen galopperen soeverein over de Amerikanen heen: 12-5 voor het thuisland. ‘GOAL!’
Tijdens de openingsceremonie in de Kirgizische hoofdstad Bisjkek, op 31 augustus, liepen drieduizend atleten mee, Europese boogschutters, Arabische en Argentijnse paardensporters, krachtpatsers uit Afrika, het Midden-Oosten, beide Amerika’s, ook worstelaars van TeamNL. Op de tribune keek een heel klasje staatshoofden toe, en niet de minsten: onder meer Vladimir Poetin en Narendra Modi waren aanwezig.
Leuk voor een avondje televisie, lijkt het. Maar de World Nomad Games staan voor veel meer. ‘De eerste spelen in 2014 maakten een waanzinnige indruk op mij en mijn familie’, vertelt de Kirgizische geschiedkundige Banu Bagheri (28), die in Nederland promotieonderzoek doet, aan de telefoon. ‘Al die landen, al die buitenlandse delegaties: opeens hoorden wij, Kirgiezen, bij de rest van de wereld. Voordien haalden alleen onze volksopstanden van 2005 en 2010 tegen de regering het internationale nieuws.’
De spelen stimuleerden een nieuw bewustzijn. ‘De gloednieuwe hippodroom in Cholpon-Ata was een wereldwonder: dat óns land zoiets moois kon bouwen! Ik zag moderne posters van mooie, sterke vrouwen op paarden, met pijl en boog. Dat jaar was ik een tijdje in Engeland en opeens kon ik iets laten zien van mijn eigen land waar ik trots op kon zijn.’
Bagheri verwoordt het sentiment van een generatie Kirgiezen, post-Sovjet-kinderen, die ‘op school veel geleerd hadden over andere landen, maar weinig over hun eigen geschiedenis’. De World Nomad Games weten een nationaal wij-gevoel los te maken, en de jonge natie een internationaal gezicht te geven.
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 ging Kirgizië net als andere voormalige Sovjet-republieken op zoek naar een zichtbare identiteit, met eigen tradities, eigen helden en een eigen versie van de geschiedenis. Reusachtige Lenin-beelden maakten plaats voor evengrote exemplaren van historische khans en krijgers. Uit het Sovjet-puin werden de eigen taal en cultuur weer opgegraven.
In een alpiene vallei een kilometer of 30 van de hippodroom komen zachtere vaardigheden uit de nomadencultuur aan bod. Tussen de besneeuwde bergtoppen van deze Kyrchyn-kloof staan vijfhonderd joerts opgesteld in vijftien kampen. In deze zogenoemde Ethno Village wordt gestreden om de prijs voor de beste traditionele zang en dans, er zijn boogschutters en touwtrekkers, er wordt vilt gemaakt en paardenmelk verkocht. Terwijl een sonore Aziatische keelzang opstijgt uit een voor de gelegenheid gebouwd, traditioneel dorp van leem, houden Kirgiezen verderop een wedstrijdje wie het snelst een joert kan opzetten.
Het nieuwe Kirgizische nationalisme is gebouwd op het nomadische verleden en daarvoor hoeft niemand hier diep te graven. In de ‘Food Zone’ van de hippodroom helpt bankmedewerker Aidai Arymbaeva (26) haar vrienden met het maken veganistische plov. Jongeren die met hun tijd meegaan: het is een opvallende variant van de traditionele rijstschotel in een land waar vrijwel elke culinaire handeling begint met vlees. ‘Mijn grootouders en alle generaties voor hen waren nomaden’, vertelt ze. ‘Deze spelen hebben mij laten zien dat ik daar best trots op mag zijn.’
Blauwe rookwolken van de kookvuurtjes drijven door de eetstraat. Kirgiezen met traditionele hoedjes en mannetjesputters in nationale sporttenues mengen zich vrolijk met Europese toeristen, en die zijn er veel.
De fotogenieke spelen en de ruige natuur van Kirgizië bleven niet onopgemerkt in het Westen. Bij deze zesde editie, voor de vierde keer in Kirgizië, is de Kyrgyz vibe een hit op Instagram en TikTok. Sinds 2020 is het buitenlandse toerisme vertienvoudigd.
De toerismesector, die het woord ‘nomade’ dankbaar heeft gekaapt, biedt nieuwe kansen voor de jonge generatie. Met het ineenstorten van de Sovjet-Unie gingen veel banen verloren. Nog altijd werken veel Kirgiezen een paar jaar in het buitenland, ook in het land van de voormalige kolonisator, zij het soms met tegenzin.
Die weerzin heeft diepe wortels. Arymbaeva’s overgrootvader kwam ooit met andere nomaden in opstand tegen de Moskouse overheersers, vertelt ze spontaan, terwijl ze bakjes vult met plov. ‘Ze dreigden te worden opgepakt door de Russen die soldaten zochten voor de Eerste Wereldoorlog. Veel nomaden zijn de Chinese grens over gevlucht.
‘Moskou stuurde ook toen al liever geen etnische Russen naar het front. Er is niets veranderd: in de eerste lichtingen soldaten die in 2024 naar Oekraïne werden gestuurd, zaten veel Boerjaten, Jakoeten en andere Siberiërs, mensen uit verre gewesten.’
De beperkte geschiedschrijving over Centraal-Aziatische nomaden ging tot voor kort vaak schuil onder een laag Sovjet-ideologie, vertelt historicus Bagheri. In de 20ste eeuw werd het beeld in stand gehouden van de woeste, barbaarse nomade die geciviliseerd moest worden. ‘Hedendaagse historici graven nu in het verleden om na te gaan waar dat imago precies vandaan komt. Is dat geproduceerd door de Sovjets zelf of is het ouder en spelen ook externe factoren mee, zoals het beeld dat westerse reizigers schetsten in de 19de eeuw?’
Er lijkt sprake van een kleine historikerstreit, hoewel de meeste onderzoekers neigen naar de eerste verklaring. Bagheri: ‘Er schuilt iets paradoxaals in: de Sovjets probeerden de nomaden te moderniseren en het nomadenleven af te schilderen als iets uit het verleden. Het post-Sovjet-Kirgizië put nu uit datzelfde verleden om de identiteit van de nieuwe natie vorm te geven.’
De World Nomad Games bleken een gouden greep van Kirgizië, zowel voor nationaal als internationaal gebruik. De Kirgizische president Sadyr Zjaparov besloot er dit jaar een driedubbele showcase van te maken. Niet toevallig viel de opening van de zesde spelen eind augustus samen met een staatbezoek van de Chinese president Xi Jinping én met de jaarlijkse top van de Shanghai Cooperation Organization, een multilateraal samenwerkingsverband van Aziatische en Euraziatische landen.
Zodoende was het dringen op de rode loper van het gloednieuwe stadion in Bisjkek, dat de vorm heeft van een reusachtige joert. Voor het oog van de (vooral Aziatische) wereld verwelkomde Zjaparov een reeks staatshoofden, onder wie zijn collega’s Loekasjenko van Belarus, Erdogan van Turkije, Pezeshkian van Iran, Modi van India en grote buurman Vladimir Poetin.
De waanzinnige openingsshow waarop de leiders en dertigduizend andere toeschouwers werden getrakteerd, had olympische proporties. In een duizelingwekkende lichtshow wervelden honderden dansers en ruiters over de arenavloer om het traditionele nomadenbestaan uit te beelden.
President Zjaparov probeert vooral indruk te maken op China, volgens de Kirgizische onderzoeksjournalist Leila Saralaeva. In januari wil hij worden herkozen voor een tweede termijn, waarna hij ‘een presidentschap voor het leven wil veiligstellen of de macht wil overdragen aan zijn zoon Rustam’.
Daarvoor heeft hij steun nodig van zowel Rusland als China, laat ze weten vanuit Frankrijk, waar ze leeft in ballingschap. Haar kritiek op de corruptie, machtsmisbruik en mensenrechtenschendingen door de regering en specifiek de president, kwam haar op zoveel bedreigingen en intimidatie te staan dat ze in 2024 haar land ontvluchtte.
Zeker de laatste jaren zijn de economische banden met China fors aangehaald. ‘Het particuliere bedrijfsleven is feitelijk ontmanteld om Chinese investeerders tegemoet te komen. Burgers worden uit hun huizen gezet zodat hun grond aan Chinezen kan worden overgedragen.’
Van Russische steun lijkt Zjaparov al verzekerd, meent Saralaeva, omdat Kirgizië als doorgeefluik fungeert voor materialen uit onder andere Europa die in de militaire industrie worden toegepast. Precies om deze reden stelde de EU in april een aantal exportverboden in voor Kirgizië.
Poetin lijkt in elk geval onder de indruk van de World Nomad Games. Inmiddels heeft Tatarstan aangeboden de volgende editie te organiseren. De autonome republiek, thuisland van de ooit nomadische Tataren en deel van de Russische Federatie, kreeg de zegen van de president.
Het zal Raimbek (28) en zijn broertje Islam (12) een zorg zijn wat er ver weg in de hoofdstad Bisjkek wordt bekokstoofd. Zittend op hun paarden kijken ze zwijgend toe hoe het publiek massaal ‘hun’ Kyrchyn-vallei overneemt, tegen een achtergrond van grimmig bewolkte bergtoppen.
Ze dragen geen geborduurde folklore-pakken, geen glanzende rijlaarzen zoals sommige leeftijdgenoten in de Ethno Village. Nergens voor nodig, ze zijn nomaden tenslotte, echte nomaden. Die hebben behalve paarden, ook auto’s, mobieltjes en sportschoenen.
‘We verkopen koeien- en paardenmelk, boter, schapenvlees, wol, van alles’, zegt Raimbek. ‘Net als mijn vader, mijn grootvader en iedereen voor hen.’ Over de toekomst maakt hij zich geen zorgen, al leeft naar schatting nog maar een paar procent van de Kirgiziërs het nomadenleven. Straks zal hij proberen bezoekers te verleiden om een tochtje te maken op zijn eigen paard.
Islam heeft andere toekomstplannen. Wat hij later worden wil? ‘President’, antwoordt hij zonder aarzelen voordat hij met losse handen weg galoppeert in de richting van de bergen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant