De schoenen van de Iraakse Muntazer al-Zaidi raakten in 2008 op een haar na het hoofd van George W. Bush. Zijn daad wordt gezien als de ultieme illustratie van de war on terror na de aanslagen van 9/11, deze week precies een kwarteeuw geleden. ‘Ik geef die twee torens in New York de schuld van alles.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Voor dit interview reisde hij naar de Iraakse hoofdstad Bagdad.
De schoenen van de Iraakse Muntazer al-Zaidi raakten in 2008 op een haar na het hoofd van George W. Bush. Zijn daad wordt gezien als de ultieme illustratie van de war on terror na de aanslagen van 9/11, deze week precies een kwarteeuw geleden. ‘Ik geef die twee torens in New York de schuld van alles.’
is correspondent Midden-Oosten van de Volkskrant. Voor dit interview reisde hij naar de Iraakse hoofdstad Bagdad.
De man die ooit de harten stal van miljoenen moslims, die vergeleken werd met David uit de parabel van David en Goliath en die hordes huwelijksaanzoeken in de wind sloeg, komt aangereden in een eenvoudige Kia Optima. Spijkerbroek, lakschoenen, lichtblauw overhemd. De tijden dat Muntazer al-Zaidi (47) overal in de Iraakse hoofdstad Bagdad herkend werd, zijn voorbij, en dus kan hij in een restaurant rustig een tafel uitzoeken.
Zaidi is de man die in december 2008 wereldberoemd werd als de ‘schoenengooier’ van Irak. Na een persconferentie van de toenmalige Amerikaanse president, George W. Bush, stond hij uit het persvak op en smeet hij twee schoenen – eerst de rechter, toen de linker – naar het hoofd van ’s werelds machtigste leider. ‘Dit is een cadeau van de Irakezen’, schreeuwde Zaidi. ‘Dit is je afscheidskus, jij hond! Dit komt van de weduwen, de wezen en zij die zijn gedood in Irak!’ Bush bukte, en de schoenen zeilden over hem heen.
Het filmpje ging de wereld over. Commentatoren zagen het als de ultieme illustratie van de catastrofale Amerikaanse inval in Irak en daarmee ook van de war on terror na de aanslagen van 9/11, deze week precies een kwart eeuw geleden. Het tonen (laat staan gooien) van je schoenzool aan een gast is in de Arabische cultuur een vernedering. Wat het napalmmeisje is voor Vietnam en zelfverbrander Jan Palach voor Tsjechië, is de schoenengooier voor Irak. De naam roept een tijdsgewricht op.
Dit artikel is onderdeel van een serie over de aanslagen van 11 september 2001 en de levens die erdoor een andere wending namen.
De details van die dag weet Zaidi nog precies. Hoe hij op eigen houtje naar de persconferentie ging namens zijn toenmalige werkgever, tv-zender al-Baghdadiya, ook al was hij daar niet nodig: een collega deed de verslaggeving. Hoe hij zijn ring van tevoren van zijn vinger haalde, en hem aan een collega gaf met de woorden: ‘Wil jij deze aan mijn broer geven?’ Toen Bush na enkele minuten uitgepraat was, had Zaidi zijn schoenen al uit.
Het moment dat u de schoenen wierp, is beroemd. Wat gebeurde er daarna?
‘De bewakers werkten me tegen de grond en sloegen mijn tanden kapot. Ze hebben mijn been gebroken. Nouri al-Maliki, onze premier die naast Bush stond, was woedend. Zijn beveiligers hebben me vastgezet en drie dagen lang gemarteld. Uiteindelijk heb ik negen maanden vastgezeten, waarvan drie in eenzame opsluiting.’
Dat is niet niks.
‘Het viel mij nog mee. Ik dacht dat ik doodgeschoten zou worden.’
Zaidi zegt het luchtig, bijna als grap, maar zo is het niet bedoeld. Hij verwijst naar een filmpje (‘mijn testament’) dat hij een paar jaar geleden op YouTube zette, opgenomen in korrelige homerecorder-kwaliteit. Te zien is een jonge Zaidi, omstreeks 2005, die zijn daad wil toelichten, voor het geval hij die kans niet meer krijgt. Hij noemt zichzelf ‘de kleinste burger van Irak’, erop gebrand ‘de arrogantie van deze bezetting’ te wreken.
2005 was drie jaar eerder dan het moment dat u de schoenen gooide. Heeft u het al die jaren voorbereid?
‘Ik wist al een tijdlang dat ik het ging doen. In aanloop naar de invasie beweerde Bush dat wij de Amerikanen zouden verwelkomen door bloemen naar hen te gooien. Dat idee wilde ik omdraaien: schoenen in plaats van bloemen. Toen Bush in het voorjaar van 2008 naar Sharm al-Sheikh kwam voor een ontmoeting met Mubarak (de toenmalige Egyptische president, red.), ben ik daarheen gevlogen. Het was me niet duidelijk waar de conferentie plaatsvond, dus toen is het niet gelukt.’
Een half jaar later lukte het wel. Na zijn daad gingen honderden Irakezen de straat op om hem te steunen. Uit het hele Midden-Oosten stroomden de telefoontjes binnen. ‘Wat hij heeft gedaan, deed hij voor alle Arabieren’, zei een Palestijnse boer tegen The Guardian. Zaidi kreeg een Mercedes aangeboden, een nieuwe baan, kamelen, een huis, een paard met een gouden zadel. Een kunstenaar in Tikrit (Noord-Irak) onthulde een levensgrote gouden schoen die vervolgens op last van de autoriteiten werd vernietigd.
Het hield niet op. Er kwam een boek, een Bollywood-film en een online game (‘Sock and Awe’) waarin spelers zelf mochten proberen Bush te raken. Kadhafi (Libië) nodigde Zaidi uit voor een audiëntie, terwijl Hugo Chávez (Venezuela) hem een Venezolaans paspoort wilde geven en 100 duizend dollar. Prompt begonnen andere demonstranten ook schoenen te gooien, naar Wen Jiabao bijvoorbeeld, de Chinese minister-president, en de Britse premier Tony Blair. En dan waren er de huwelijksaanzoeken, meer dan Zaidi kon tellen. Grinnikend: ‘Eentje kwam van een rijke prinses uit de Golf, ik mag niet zeggen uit welk land.’
Op geen van die aanbiedingen bent u ingegaan.
‘Ik was niet geïnteresseerd. Zo’n huwelijk is sowieso mijn eer te na, vanwege de asymmetrie. In de Iraakse cultuur is de man verantwoordelijk voor de vrouw. Het is beschamend voor een man om gebruik te maken van háár geld of status.’
Wat heeft het incident u wel opgeleverd?
‘De liefde van mensen over de hele wereld. Die kun je niet kopen. Een man in Tadzjikistan wijdde een gedicht aan me. Deze herfst ga ik naar Turkije om te spreken bij een anti-imperialismecollectief waar ik medeoprichter van ben. Op sociale media krijg ik veel liefdevolle berichten. Laatst schreef een Amerikaans meisje: mijn moeder vindt je zo geweldig dat ze haar hond naar je heeft vernoemd.’ Zaidi moet er hard om lachen, een hond wordt in de Arabische cultuur geassocieerd met vuilheid.
Zaidi beheert tegenwoordig een aantal kleine ondernemingen, waaronder een herenmodezaak. In de kleine twintig jaar die sinds zijn daad verstreken is, kreeg hij meermaals de kans een kalm leven te leiden buiten Irak. Toen hij voor een medische behandeling in Genève was, boden de Zwitsers hem politiek asiel aan, maar dat sloeg hij af (zijn broer nam het wel aan). Zijn verklaring: ‘Ik ben een vechter.’
De strijd voor een beter Irak heeft hij nooit opgegeven, ook al leverde hem dat bedreigingen op en – naar eigen zeggen althans – zeven mislukte aanslagen op zijn leven. Ook tijdens het gesprek met de Volkskrant zit er zekerheidshalve een beveiliger aan tafel, zijn neef Abbas, die zijn wapen in de auto heeft achtergelaten. Irak is al jaren in de greep van pro-Iraanse milities die Zaidi hekelen, omdat hij zich luidkeels keert tegen hun macht
Dat laatste is een gevoelig punt: Irak is – in Zaidi’s woorden – als een verweesd kind van twee gescheiden ouders, Iran en Amerika. De regering in Bagdad leunt doorgaans op de steun van allebei, maar sinds het uitbreken van de oorlog, een half jaar geleden, neemt de druk toe om iets te doen aan de door Teheran gefinancierde milities. Onder druk van de Amerikaanse president Donald Trump kwam de Iraakse premier Ali al-Zaidi (geen familie, wel afkomstig uit dezelfde stam) met een deadline: uiterlijk 30 september moeten de milities hun wapens hebben overhandigd.
In Bagdad gelooft vrijwel niemand daarin. Groeperingen zoals Kataeb Hezbollah (in de VS aangemerkt als terreurorganisatie) wanen zich boven de wet, en blijven hard om zich heen slaan. Ter illustratie laat Zaidi screenshots zien uit het Telegram-kanaal van een minister uit het pro-Iraanse kamp. ‘Hij is schaamteloos’, tiert deze Mustafa Jabar Sanad (Communicatie), waarna hij zijn volgers oproept Zaidi’s adres publiekelijk te delen. ‘Hij mag zijn schoenen naar Bush hebben gegooid, maar dat betekent niet dat we zijn onzin de rest van ons leven moeten aanhoren.’
Zaidi voerde in 2018 campagne voor een zetel in het parlement, maar verloor van iemand uit de partij van oud-premier Maliki, eveneens uit het pro-Iraanse kamp. ‘Fraude’, snoeft Zaidi, die zegt dat getuigen gezien hebben hoe stembussen vol biljetten werden verdonkeremaand. Een jaar later sloot hij zich aan bij de grootste protestgolf uit de recente Iraakse geschiedenis. Uit woede over de wijdverbreide corruptie vulden honderdduizenden mensen de pleinen van onder meer Bagdad en Najaf, net zolang tot de milities hun geduld verloren en het vuur openden. Zeker zeshonderd mensen kwamen om het leven.
Het parlement staat bekend als wespennest van corruptie. Waarom wilde u daar überhaupt deel van uitmaken?
‘Ik sprak al jaren openlijk over het onderwerp. Dus vroegen mensen me: waarom bestrijd je de corruptie niet van binnenuit? Ik wilde een soort cordon sanitaire creëren rond de meest corrupte kopstukken.’
Hoe serieus zijn de bedreigingen aan uw adres?
‘Ik maak iedere dag nieuwe vijanden. De laatste keer dat het bijna misging, was in 2022. Stomtoevallig was ik die dag van auto gewisseld. Later hoorde ik dat mijn eigen wagen was ingehaald door onbekende mannen. Ze rolden hun raampjes omlaag, en bleken bewapend met kalasjnikovs. Toen ze doorkregen dat ik er niet in zat, dropen ze af.’
In hoeverre is het Irak van nu een resultaat van de Amerikaanse invasie?
‘Volledig. Ik geef die twee torens in New York de schuld van alles. De chaos van de bezetting heeft ertoe geleid dat dieven en corrupte individuen de boel hebben overgenomen. Ze hebben een staat binnen de staat gecreëerd, gebouwd op hebzucht.’
Wat zou er moeten gebeuren?
‘De corrupte mannen die het land hebben kaalgeplukt, moeten achter de tralies. Die strijd voer ik op straat, op Facebook, op tv.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant