Schadelijke stoffen Met name in de provincies Noord- en Zuid-Holland zit er veel PFAS in het drinkwater: tot wel drie keer de advieswaarde van het RIVM. Wel blijft de PFAS-vervuiling in het drinkwater overal in Nederland ver beneden de wettelijke norm.
Een productielocatie van drinkwaterbedrijf Vitens in Zwolle. Drinkwaterbedrijven investeren in extra zuivering om PFAS uit het drinkwater te filteren.
Bij ruim een derde van de Nederlandse bevolking zit er meer PFAS in het kraanwater dan volgens het RIVM aan te raden is. Dat concludeert milieuorganisatie Greenpeace deze dinsdag op basis van gegevens van alle tien drinkwaterbedrijven in Nederland.
Met name in de provincies Noord- en Zuid-Holland zit er veel PFAS in het drinkwater: tot wel drie keer de advieswaarde van het RIVM. Wel ligt de hoeveelheid PFAS in het drinkwater overal ver beneden de wettelijke norm. Het kraanwater is dus gewoon drinkbaar.
Bij het onderzoek ging Greenpeace uit van meetgegevens van de drinkwaterbedrijven zelf. Die data zijn voor het grootste deel openbaar, zegt Greenpeace-campagneleider Eline Bosman. „Maar het is zo veel, en zo onoverzichtelijk, dat niemand het echt begrijpt. Wij vinden dat deze informatie voor iedereen beschikbaar moet zijn, dus we hebben een data-analyst gevraagd om helder op een rijtje te zetten welke vervuiling per locatie in het water zit.”
Het resultaat: een overzicht van alle postcodegebieden in Nederland, met voor iedere postcode een indicatie hoeveel PFAS er gemiddeld in het drinkwater zit. Vaak is dat een stuk meer dan de 4,4 nanogram per liter die het RIVM sinds 2023 als „richtwaarde” adviseert.
PFAS (voor per- en polyfluoralkylstoffen) zijn chemische verbindingen die door de mens zijn gemaakt. Ze zitten in tal van producten: van regenjassen en bakpapier tot pizzadozen, smeermiddel en blusschuim. Omdat ze niet afbreken in de natuur, staan ze ook wel bekend als forever chemicals. Ze hopen ze zich op in het milieu, de voedselketen en – uiteindelijk – ook in het menselijk lichaam.
Van sommige PFAS-varianten, zoals de inmiddels verboden PFOA en PFOS, is bekend dat ze bij mensen schade kunnen veroorzaken aan de lever, het imuunsysteem en de vruchtbaarheid. Ook zijn ze mogelijk kankerverwekkend. Het RIVM waarschuwde vorig jaar al dat vrijwel alle Nederlanders waarschijnlijk te veel PFAS in hun bloed hebben. Het instituut riep ook op om in verband met de PFAS-vervuiling in de bodem geen eieren van hobbykippen meer te eten.
In Noord-Holland is de vervuiling het grootst: bij steden als Zaandam, Purmerend, IJmuiden en Beverwijk bevat een gemiddelde liter drinkwater 14,3 nanogram PFAS, blijkt uit de dataset van Greenpeace. Ook in Zuid-Holland bevat het drinkwater in veel postcodes meer PFAS dan de RIVM-advieswaarde. In Noord-Brabant, Gelderland en Overijssel blijft het water op de meeste plekken dan weer ruim onder de advieswaarde; in Drenthe, Friesland en Groningen zit vrijwel nergens PFAS in het drinkwater.
Volgens Patricia van der Linden van Vewin, de koepelorganisatie van drinkwaterbedrijven, laat dat verschil zich deels verklaren door de bron waar het drinkwater vandaan komt. „Grondwater bevat minder vervuiling dan oppervlaktewater. Op de plekken waar we drinkwater maken van oppervlaktewater (uit bijvoorbeeld de Maas, de Rijn of het IJsselmeer, red.), moeten we meer stappen zetten om het water te zuiveren.” Drinkwaterbedrijven investeren al in die extra stappen, zegt Van der Linden. „Maar dat doe je niet van de ene op de andere dag.”
Van der Linden benadrukt wel dat de advieswaarde van het RIVM geen wettelijke norm is: die is met maximaal 100 nanogram (0,1 microgram) per liter een stuk minder streng. De hoeveelheid PFAS in drinkwater blijft overal in Nederland ruim beneden de wettelijke norm, zegt Van der Linden. „Met ongeveer een factor tien, en op sommige plekken nog lager.”
Dat het RIVM in 2023 die strengere norm van 4,4 nanogram per liter heeft opgesteld, is volgens RIVM-woordvoerder Coen Berends een kwestie van voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. „Men kwam erachter dat je ook bij lage PFAS-waarden al effecten ziet op het immuunsysteem.” Zo kunnen kleine hoeveelheden PFAS er volgens Berends voor zorgen dat vaccinaties minder goed werken.
De EU-norm is vastgesteld voordat deze nieuwe inzichten bekend waren, zegt Berends. „Ook in 2023 hebben wij al geconculeerd: wat er in het drinkwater zit, is hoger dan die nieuwe gezondheidskundige grenswaarde. Niet dat je er gelijk ziek van wordt, maar het kan op langere termijn gezondheidseffecten geven.”
Ook Berends benadrukt dat er nu „geen reden” is om het water uit de kraan niet meer te drinken. „Wel is het een aanleiding om te kijken hoe we die vervuiling kunnen verminderen.” Op dat vlak zijn Greenpeace, de waterbedrijven en het RIVM eensgezind. Berends: „Je ziet dat het verbod op individuele typen PFAS effect heeft, maar eigenlijk wil je dat de hele groep verboden wordt.”
In Europees verband werkt Nederland al aan zo’n verbod: het diende in februari 2023 samen met Duitsland, Noorwegen, Denemarken en Zweden een voorstel in om de stoffen te laten verbieden. Maar de route via Brussel loopt traag, zegt Van der Linden van Vewin. „Een groot deel deel van ons water komt van over de grens, dus dat moet je Europees aanpakken. Maar in Nederland zelf wordt ook nog veel geloosd. Daarom zeggen wij: stel ook op nationaal niveau een lozingsverbod in.”
Maar ook als het drinkwater brandschoon is, hebben we het PFAS-probleem niet opgelost, zegt Berends. „Drinkwater is maar goed voor zo’n 20 procent van wat je aan PFAS binnenkrijgt. 80 procent komt via het eten dat je gewoon in de supermarkt koopt. Dus ja, je kunt een kaartje maken van het drinkwater. Maar kijk je naar het totaalplaatje, dan zou je heel Nederland rood moeten kleuren.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie