De composities van John Coltrane zijn soms moeilijk te doorgronden, maar zijn spel is altijd formidabel. Van superieure hardbop tot een buitenbeentje met een crooner: vijf nummers ter kennismaking met zijn muziek.
schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en jazz.
De discografie van John Coltrane is immens en groeit nog steeds. Elk jaar worden er wel weer live-opnamen ontdekt, vaak van erbarmelijke geluidskwaliteit, maar die toch worden uitgebracht. Leuk voor de fans – en vast ook goed als studiemateriaal op conservatoria, waar Coltranes muziek nog altijd een geliefd onderdeel van de lesstof is.
Maar waar begin je mee als je gewoon nieuwsgierig bent naar wat hoogtepunten in zijn oeuvre? Bijvoorbeeld met de platen die hij tussen 1955 en 1960 met het kwintet van Miles Davis maakte. Voor die tijd had hij hier en daar wel op wat plaatopnamen meegedaan, maar zijn carrière kwam pas echt op stoom toen Miles Davis hem in 1955 opbelde en vroeg met hem mee te doen.
Davis was die jaren erg productief, en Coltrane was meteen al in bloedvorm op de vier albums die Davis in twee sessies opnam: Cookin’, Steamin’, Workin’ en Relaxin’.
Het Miles Davis Quintet ontwikkelde zich tot een van de beste jazzbands van de late jaren vijftig, met de albums Milestones (1958) en vooral Kind of Blue (1959) als hoogtepunten. Coltrane was in die jaren noodgedwongen niet erg honkvast. Davis duldde zijn heroïnegebruik niet, stuurde hem geregeld weg en ontsloeg hem in 1957.
Een jaar later nam Coltrane het klassiek geworden Blue Train (1958) op, zijn eerste album als bandleider. Bij platenlabel Atlantic volgden de inmiddels iconische albums Giant Steps (1960) en My Favorite Things (1961). Daarna maakte Coltrane met zijn nieuwe kwartet – met drummer Elvin Jones, McCoy Tyner op piano en Jimmy Garrison op bas – de overstap naar platenlabel Impulse.
Tot aan zijn dood zou hij met elk album de boeg weer omgooien. Hij kon met zijn kwartet de fraaiste ballads opnemen, om op een volgend album de argeloze luisteraar de gordijnen in te jagen met weerbarstige freejazz of een liedjesplaat met crooner Johnny Hartman – waarmee ook niet iedere jazzliefhebber even blij was.
Een onbetwist hoogtepunt is A Love Supreme (1965): zijn geloofsbelijdenis, of het resultaat van zijn muzikale zoektocht naar het hogere.
Kwalitatief overtreffen kon Coltrane dit album hooguit door alles muzikaal nog eens over een andere boeg te gooien, wat hij ook deed. Onder invloed van de freejazz van onder anderen Ornette Coleman nam hij met een groot ensemble, onder wie tenorsaxofonist Pharoah Sanders, in 1965 het album Ascension op.
Het is een op het eerste gehoor moeilijk te doorgronden album. Een veertig minuten durende compositie, die melodisch weinig houvast biedt. Je hoort vooral veel kabaal van muzikanten die meer tegen elkaar in lijken te spelen dan met elkaar. Maar er is veel meer structuur in te ontdekken dan zestig jaar geleden werd gedacht. Mooi is het niet, maar het vraagt een andere manier van luisteren.
Iets behapbaarder was het laatste album dat Coltrane opnam, Expression (1967). Inmiddels was zijn vrouw Alice in het kwartet piano gaan spelen en zochten ze samen naar nieuwe muzikale teksturen. Het album zou twee maanden na zijn dood verschijnen, de eerste van een enorme reeks postume studio- en livealbums die tot op de dag van vandaag wordt uitgebracht.
Het roept zoals vaker bij Coltrane de vraag op waar hij heen wilde. Wat was er nog gekomen als hij niet al op 40-jarige leeftijd was overleden? Niemand maakte toen al het soort muziek dat Coltrane maakte. Hoe moeilijk zijn composities soms ook te doorgronden waren, zijn spel bleef even onnavolgbaar als formidabel.
Hieronder vijf iconische nummers ter introductie van Coltranes bijzondere oeuvre. De keuze is uit zijn studiowerk als bandleider; de vele livealbums, zijn sessiewerk en de platen met Miles Davis zijn buiten beschouwing gelaten.
Superieure hardbop van de beurtelings solerende trompettist Lee Morgan, trombonist Curtis Fuller en Coltrane zelf. Een sterrencast van het Blue Note-label die ook samen goed klonk. Zo jammer dat het bij dit album bleef en dat Coltrane de hardbop zou loslaten.
Natuurlijk, Giant Steps is een geweldig album, alleen al dankzij het titelnummer, de bloedstollende ballad Naima en Mr. P.C., dat standaardrepertoire voor saxofoonstudenten werd. Maar deze bijna eindeloos durende, epische versie van het The Sound of Music-liedje laat horen dat Coltrane op sopraansax net zo begeesterd kon spelen als op tenor.
Een van Coltranes weinige politiek gedreven nummers staat op een album dat slechts deels live is opgenomen. Coltrane schreef het nadat in september 1963 bij een bomaanslag door de Ku Klux Klan in een kerk in Alabama vier meisjes om het leven waren gekomen.
Het emotioneert steeds weer. Die diepe, ontroerende tenortoon en dat slepende tempo van de ritmesectie. Vier dagen na de opnamen werd John F. Kennedy doodgeschoten.
Een buitenbeentje in de John Coltrane-discografie is het album dat hij in 1963 maakte met crooner Johnny Hartman. Maar Coltrane hield van blues en ballads, dus waarom niet? Het was Coltrane die de samenwerking met Hartman opzocht; die twijfelde even, maar het bleek een schitterende combinatie. Dit liedje, tien jaar eerder ook door Frank Sinatra opgenomen, behoort inmiddels tot het standaardrepertoire van jazzvocalisten.
Coltranes zwanenzang. Het heeft iets ontroerends hoe hij hier, met zijn vrouw Alice, het openingsnummer Acknowledgement van A Love Supreme herinterpreteert. Het is even wennen, maar ze nemen in hun spirituele zoektocht genoeg afstand van het legendarische A Love Supreme om dit als het begin van een mogelijk nieuw hoofdstuk te zien – dat helaas nooit een vervolg kreeg.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant