Interview | Ulrich Seidl Het Eye Filmmuseum in Amsterdam opent een expositie over het werk van Oostenrijks dwarse 73-jarige regisseur Ulrich Seidl. „Films moeten een controverse of reactie opwekken, anders interesseren ze me niet.”
Regisseur Ulrich Seidl.
Het idee dat ik hem moet interviewen, maakt me licht ongemakkelijk, vertel ik de Oostenrijkse regisseur Ulrich Seidl (1952) terwijl ik hem de hand schud in het Eye Filmmuseum. Er zijn weinig filmmakers van wie ik denk dat ze menselijk gedrag en het menselijke lichaam zo eerlijk, confronterend en geestig in beeld brengen als hij. Maar ook weinig filmmakers bij wie ik met zo veel tegenstrijdige gevoelens de bioscoopzaal verlaat. Seidl is niet alleen gelauwerd en baanbrekend, hij is ook controversieel, vanwege zowel de onderwerpen die hij belicht als zijn werkwijze.In het Amsterdamse filmmuseum is afgelopen vrijdag de tentoonstelling geopend over zijn oeuvre. Op grote schermen worden in de expositiezaal van Eye fragmenten getoond uit Seidls speelfilms, zoals Paradies: Liebe (2012), over vrouwelijk sekstoerisme in Kenia. Niet alleen het racisme en de uitbuiting door de hoofdpersoon en haar metgezellen wordt getoond, maar ook haar eenzaamheid en verlangen naar oprechte genegenheid. Of uit Tierische Liebe (1995), die gaat over de band tussen eigenaars en hun huisdieren, met onder meer beelden van een man die tongt met zijn viervoeter.
„Na het zien van mijn films, denken mensen dat ze een wilde hond gaan ontmoeten”, antwoordt Seidl op mijn bekentenis terwijl hij rustig plaatsneemt. „En dan zien ze iemand die eruitziet als een priester of een dominee.” In zijn zwarte hemd en broek en met zijn zware brilmontuur doet de zeventiger daar inderdaad meer aan denken dan aan een enfant terrible van de Oostenrijkse cinema. Seidl legt zijn vaak omstreden onderwerpen ogenschijnlijk afstandelijk en zonder moreel oordeel vast, in kenmerkende centraalcomposities waarbij mensen soms recht in de camera kijken. Wat het geheel soms droogkomisch en knullig, maar even vaak diep aandoenlijk of extreem verontrustend maakt.
Beeld uit de expositie in Eye.
In de openingstekst van de expositie staat dat Seidl bij de toeschouwer een gevoel van ongemak wil creëren, waardoor deze aan dingen gaat twijfelen en zijn eigen morele kompas ‘im Frage stellt’. Is dat hoe hij naar zijn werk kijkt? Seidl wijst erop dat hij die teksten niet heeft gelezen – hij gaf voor de expositie de controle volledig uit handen aan curator Jaap Guldemond. „Maar als een film je uit evenwicht brengt, emotioneel of intellectueel, geeft dat nieuwe inzichten en roept dat vragen op. Als je dat voelt na het kijken, is een film geslaagd.” Hij benadrukt dat het niet alleen draait om ongemak. „Er zitten ook kanten aan die kijkers juist als een geschenk ervaren, als iets positiefs. En bovendien reageren niet alle kijkers op die manier. Dan zouden alleen masochisten mijn films zien.”
De expositie in Eye opent met korte videofragmenten waarin Seidl zijn werkwijze uitlegt. Zo lopen documentaire en fictie bij de Oostenrijker vaak in elkaar over. Hij werkt in zijn speelfilms bijvoorbeeld deels met professionele acteurs, deels met niet-professionele acteurs die zichzelf spelen in hun eigen omgeving. Zoals in Import/Export (2007), waarin de jonge Oekraïense Olga, gespeeld door een actrice, naar Oostenrijk trekt om geld te verdienen. We zien haar daar werken op een geriatrische afdeling met echte patiënten. Ze zijn incontinent, hebben tics, komen soms verward over en snakken overduidelijk naar aandacht en affectie.
Het kostte Seidl een half jaar om toestemming te krijgen om er te filmen, vertelt hij: „De artsen, verpleegkundigen en andere medewerkers claimden dat we de boel zouden verstoren, maar uiteindelijk bleek het precies het tegenovergestelde. De patiënten vonden het geweldig dat we er waren. We praatten met hen en doorbraken daarmee hun isolement, hun eenzaamheid.”
Voor hem is authenticiteit heel belangrijk, vertelt Seidl. „Maar daarnaast ben ik op zoek naar beelden waar mensen liefst van wegkijken om een spiegel voor te houden.” Waar ligt volgens hem de grens tussen het tonen van deze ‘verborgen realiteit’ en voyeurisme? Dat gevoel bekruipt de kijker bijvoorbeeld gemakkelijk bij zijn documentaire Im Keller (2014), waarin alledaagse Oostenrijkse burgers van alles doen in hun kelders: BDSM-rollenspel, knuffelen met levensechte babypoppen, nazistische sympathieën delen met de buren.
Seidl: „Cinema is op zichzelf voyeuristisch: je zit in een donkere zaal en kijkt naar andere mensen die iets doen waarbij je zelf niet betrokken bent. Dat zie ik niet als iets negatiefs.” Heeft hij nooit het gevoel dat hij de mensen in zijn films ‘gebruikt’? „Nee, dan zou ik niet filmen. Mijn werk is mensen vinden die het interessant vinden om zichzelf te tonen zoals ze zijn. Wat ik doe is gebaseerd op wederzijds vertrouwen nadat we elkaar hebben leren kennen.”
Meermalen wijst Seidl me erop dat als een kijker zich ongemakkelijk of voyeuristisch voelt bij zijn werk, dat vooral aan deze kijker zelf ligt. „Je ziet bijvoorbeeld een wereld die niet de jouwe is. En je hebt daar vooroordelen over en voelt je er ongemakkelijk bij. Maar de mensen met wie ik werk, voelen zich goed bij wie ze zijn. Het kan zijn dat ik hun wereldbeeld of interesses niet deel, maar er is een eerlijk, wederzijds respect.”
In de videofragmenten op de expo vertelt Seidl ook dat hij niet met uitgeschreven scenario’s werkt. Hij leert acteurs kennen en praat uitgebreid met hen over wat hij wil bereiken. Vaak instrueert hij ze individueel over scènes, waarbij ze niet weten wat de andere acteurs gaan doen en er ruimte ontstaat voor spontane reacties. Dat is ongebruikelijk op hedendaagse filmsets, waar gevoelige scènes vooraf in detail worden doorgesproken en expliciete toestemming vereist is. Heeft Seidl ooit overwogen zijn werkwijze aan te passen? „Dit is de werkwijze die ik heb ontwikkeld gedurende het maken van mijn films. Ik zie niet in waarom ik die nu zou moeten veranderen, aangezien het precies oplevert wat ik zoek. De mensen met wie ik werk hebben er geen probleem mee, zij vinden het ook prettig.”
Beeld uit de expositie in Eye.
Zijn methode om authentieke reacties uit te lokken, bezorgde hem in 2022 problemen. Het filmfestival van Toronto schrapte de première van zijn film Sparta na een reportage in het Duitse weekblad Der Spiegel over verondersteld machtsmisbruik op de filmset. Zo zou hij de jonge Roemeense niet-professionele acteurs hebben overvallen met scènes met geweld, alcohol en naaktheid en zouden hun ouders niet hebben geweten dat de film ging over een pedoseksueel.
Seidl: ”Dat was een doelbewuste lastercampagne. De mensen met wie Der Spiegel sprak hadden bepaalde opvattingen, maar ze hebben met geen van mijn naaste medewerkers gesproken of mensen die op de filmset waren. Lang voor dat artikel uitkwam, hebben de Roemeense autoriteiten geconcludeerd dat we de kinderen en andere medewerkers voldoende beschermden.” Hij wijst ook op onderzoek van het Oostenrijkse Filminstituut (ÖFI), uitgevoerd naar aanleiding van het artikel in Der Spiegel. Daarbij werden geen schendingen van de contractuele verplichtingen aangetoond. Het ÖFI is echter geen gerechtelijke instantie.Ook eerder veroorzaakte films als Tierische Liebe controverses. Beschouwt hij zichzelf als provocateur? „Ik probeer niet te provoceren, maar wat ik toon kan mensen wel provoceren. In het geval van Tierische Liebe is niets wat ik in beeld breng verzonnen. Sommige mensen vinden dat verontrustend, maar het is niettemin een representatieve, eerlijke en authentieke weergave van de verhouding tussen mensen en dieren. En het zegt veel over de samenleving waarin we leven.”
„Films moeten volgens mij ook controverse of een reactie opwekken. Als ze iets met me doen en tot discussie leiden, dan is er sprake van kunst. Kunst is er niet om mijn eigen standpunt te bevestigen.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie