Hybride dreiging Rusland voert de druk op Europa op met drones, sabotage en andere hybride aanvallen. De vraag is wanneer de NAVO besluit dat de grens is bereikt. Vormen speldenprikken van Moskou de opmaat naar een rechtstreeks conflict?
Borden bij het gebouw van het ministerie van het ministerie van Defensie in Warschau met een vliegverbod voor drones.
In Warschau zijn ze veel te zien: knalgele borden bij overheidsgebouwen en belangrijke infrastructuur met daarop de tekst ‘verboden voor drones’. Polen staat al sinds 2022 op scherp door de oorlog in buurland Oekraïne – het is de aanleverroute van allerlei militair materieel, en heeft al vele sabotage-incidenten gezien. Maar sinds deze zomer volgen hybride aanvallen elkaar in steeds rapper tempo op.
Langs de oostgrens klinkt steeds vaker het luchtalarm. Afgelopen week waarschuwde de Poolse premier Donald Tusk dat er inlichtingen zijn die erop wijzen dat Rusland van plan is EU-grondgebied aan te vallen met drones en raketten.
Mogelijk heeft de eerste gerichte raketaanval zelfs al plaatsgevonden. Op 30 juli zwaaide een Russische Kh-101-kruisraket Polen in en sloeg een krater in een veld in Tarnawa-Kolonia, zo’n honderd kilometer van de Poolse oostgrens. Generaal-majoor Irneusz Nowak stelde vorige week na onderzoek het „voor 80 procent waarschijnlijk” te achten dat de raket geprogrammeerd was om precies die plek te raken. „Het was een zeer moderne raket uit een nieuw geproduceerde voorraad die zeer bestand is tegen elektronische verstoringen.”
Politieagenten, militairen en brandweerlieden zijn op 30 juli aan het werk op een veld nabij het dorp Tarnawa-Kolonia in Oost-Polen, nadat daar volgens de brandweer in de vroege ochtend een ongeïdentificeerd vliegend voorwerp neerstortte en ontplofte.
„We gaan een fase van de Russisch-Oekraïense oorlog in die meer risico’s met zich meebrengt, zowel voor Oekraïne als voor de NAVO-landen, met name aan de noordoostelijke flank”, zegt Justyna Gotowska, adjunct-directeur van het in Warschau gevestigde Centre for Eastern Studies (OSW). Gotowska is hoofd van het team dat onderzoek doet naar veiligheids- en defensievraagstukken. „We kunnen verwachten dat Rusland meer van zulke aanvallen gaat uitvoeren.”
Het blijft gissen naar de precieze strategische doelen van Moskou. Maar het is niet lastig te zien waarom het Kremlin gelooft dat de speldenprikken in Europa meer voordelen hebben dan nadelen. Oekraïne is voor zijn verdediging nu zeer afhankelijk van de Europese steun. Aanvallen die het transport via het spoor of luchtruim verhinderen, werpen een barrière op voor leveranties.
Een aanval zoals met de kruisraket eind juli geeft Rusland mogelijk ook waardevolle informatie over de Poolse luchtafweer, die de laagvliegende raket niet af wist te slaan.
Het doel kan ook intimidatie zijn, in de hoop dat de Europese bevolking en regeringen angst gaan meewegen in hun besluit hoe ze Oekraïne verder steunen. Ook leiden zulke zorgen ervoor dat Europese landen hun eigen defensiematerieel op peil willen houden, en dus minder zullen doneren aan Oekraïne. Tot slot wordt de Europese kikker langzaam gekookt: wat voorheen ondenkbaar leek, went langzaam, waardoor Rusland steeds verder kan gaan.
Volgens premier Tusk is Rusland er op uit om van artikel 5 een dode letter te maken. Dat is het artikel uit het NAVO-handvest waarin lidstaten afspreken dat een aanval op één lid wordt gezien als een aanval op allen – het grondvest van het militaire bondgenootschap. Herhaaldelijk onbeantwoorde aanvallen „zullen in de ogen van de Russen een steeds duidelijker beeld schetsen van de machteloosheid van de NAVO”, aldus Tusk afgelopen week in het parlement. „Deze potentiële aanvallen zullen tussen aanhalingstekens ‘per ongeluk’ zijn, bedoeld om de drijfveer van NAVO-lidstaten om in actie te komen in geval van agressie tegen een lidstaat te verlammen of te verzwakken […] aangezien het om incidenten gaat, niet om oorlogsverklaringen.”
Voor een inwerkingtreding van artikel 5 zou het Kremlin waarschijnlijk een stap verder moeten gaan. Die dreiging klinkt ook. Tegenover The Guardian waarschuwt het hoofd van de Tsjechische inlichtingendienst, Michal Koudelka dat Europa in een tijdsbestek van maanden het toneel zou kunnen worden van „een kleinschalige inval, provocaties onder valse vlag of een grootschalige beïnvloedingscampagne”.
Een scenario in deze categorie dat de laatste dagen weer actief besproken wordt, is ‘Narva’. Dat is een Estse stad aan de grensrivier met Rusland met een grote Russischsprekende minderheid. Volgens de Amerikaanse denktank Institute for the Study of War zou Rusland daar het ontstaan van een separatistische ‘volksrepubliek’ kunnen aanwakkeren, zoals het in 2014 deed in het oosten van Oekraïne.
Het bezoek van CIA-baas John Ratcliffe aan Moskou eind augustus wordt door sommige media uitgelegd als een reis ter waarschuwing aan het Kremlin om geen rechtstreekse aanval uit te voeren op NAVO-bondgenoten, met name de Baltische Staten. Gehoopt mag worden dat hij succesvoller is dan zijn voorganger William Burns, die drie maanden voor de invasie van Oekraïne naar Moskou reisde in de hoop het Kremlin van de oorlog te laten afzien.
Analist Gotkowska gelooft nog niet dat de Baltische staten direct gevaar lopen: „Ik denk niet dat er een acuut risico bestaat op een militaire inval in de Baltische staten, kleinschalig of groot. We zien sabotage-acties als brandstichting en drone-incursies in het luchtruim. Maar de meeste activiteit zien we op dit moment in Polen, Duitsland en West-Europa.”
Dat beaamt Henrik Praks, een research fellow binnen het Security & Resilience-programma van het International Centre for Defence and Security in Tallinn. „Een openlijke militaire campagne acht ik zeer onwaarschijnlijk. Zoiets zou zeer moeilijk te ontkennen zijn en meteen een militair conflict uitlokken met NAVO-lidstaten.” Beide experts verwachten niet dat Rusland een tweede front zou riskeren zolang de oorlog in Oekraïne voortduurt.
Ook is de casus belli voor een dergelijke operatie nog niet aanwezig, stelt Praks. „Rusland moet zich altijd rechtvaardigen, zelfs als het niet op waarheid berust bouwen ze een soort helder narratief op. Dat gebeurde ook in Russissche media voor de grootschalige invasie van Oekraïne. Die narratieven zien we nog niet tegen Estland.”
Dan rest Europa de vraag hoe om te gaan met de dreiging die al wél bestaat. Een greep uit de recente gebeurtenissen: De lichtkogels die een Russische fregat op 14 september afschoot richting een helikopter van de Deense luchtmacht, waarvan één rakelings langs het toestel ging. Het opblazen van een spoorverbinding aan Oekraïense zijde vlakbij de Poolse grens, een dag eerder, op het moment dat onder anderen de Britse oud-premier Boris Johnson datzelfde traject aflegde. Het aantreffen van een Russische drone met explosief in de Oostzee op 14 september. En een met een explosief uitgeruste drone die begin augustus werd aangetroffen bij een Oekraïens vrachtvliegtuig op het vliegveld in Leipzig.
Forensisch rechercheurs van de politie zijn in augustus aan het werk bij een Oekraïens vliegtuig op de luchthaven Leipzig, na een nachtelijk incident met een drone die was uitgerust met een explosief.
Praks: „We hebben op de een of andere manier het geluk gehad dat er nog nauwelijks dodelijke slachtoffers zijn gevallen.”
Moskou ontkent alles. Het ministerie van Buitenlandse Zaken draaide het deze maand om en stelde dat „het collectieve Westen” een hybride oorlog tegen Rusland voert. Betrokkenheid bij het drone-incident in Leipzig noemde Kremlin woordvoerder Peskov tegenover Reuters „een gefabriceerde provocatie” en inlichtingen over verdere aanvallen „griezelverhaaltjes”.
Niettemin stellen de incidenten Europa voor een groot vraagstuk: hoe te reageren? „We moeten niet alleen voorbereid en weerbaar zijn maar ook antwoorden – denken aan actief en defensief”, zegt Gotkowska. „Als we Rusland niet laten zien dat er een limiet zit aan agressief handelen, door offensieve operaties tegen Rusland te voeren zodat Rusland ook de gevolgen voelt, dan zal het Kremlin niet stoppen.” Europa zal een antwoord moeten zien te formuleren, zonder zelf escalatie te veroorzaken.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie