De roman The Disappearers van Marlon James begint als een duister verhaal over homofobie en verdwijningen, en groeit uit tot een seksueel geladen roman vol rauwe taal en humor. Dinsdag werd bekend dat het boek de shortlist van de Engelse Booker Prize heeft gehaald.
is media- en cultuurredacteur van de Volkskrant.
Eind augustus bracht Marlon James (55), een Jamaicaanse auteur van internationale naam en faam, zijn nieuwste roman The Disappearers uit. Direct werd het boek besproken in de grote Amerikaanse kranten en bladen, de ene bespreking nog positiever dan de andere.
Maar met het onwaarschijnlijk juichende stuk dat op 30 augustus verscheen in The New York Times had de auteur waarschijnlijk geen rekening gehouden.
Een meesterwerk, aldus Dwight Gardner, de belangrijkste literaire criticus van The New York Times. En dat niet alleen. Gardner geloofde dat The Disappearers weleens de belangrijkste roman van het decennium zou kunnen zijn, misschien zelfs van de eeuw.
En hij ging nog verder: Marlon James, zo geloofde Gardner, was de gedoodverfde kandidaat om over een decennium of twee de Nobelprijs voor literatuur te winnen.
Voor het zover is, wacht James eerst nog een literair seizoen waarin hij vast en zeker allerlei andere prijzen zal binnenslepen. Dinsdag klonk daarvoor het startschot met het nieuws dat The Disappearers is doorgedrongen tot de shortlist van de Engelse Booker Prize, een van de belangrijkste literaire prijzen van het jaar. ‘The Disappearers behoort tot de meest ambitieuze en baanbrekende werken van Marlon James’, aldus de jury.
Het is James’ zesde roman. Voor kenners van zijn werk behandelt hij daarin bekende thema’s: homoseksualiteit en gewelddadige homofobie in zijn geboorteland Jamaica. In The Disappearers draait het om een groepje jonge homoseksuele Jamaicanen dat regelmatig bij elkaar komt om te repeteren voor een toneelstuk over (seksueel) geweld in Jamaicaanse gevangenissen.
Op een dag – we spreken eind jaren tachtig – wordt het theatergezelschap overvallen door een moordlustige bende op zoek naar ‘batty boys’ – homo’s om in elkaar te slaan.
Het geweld is zo ontwrichtend dat het gezelschap uit elkaar valt. Twee leden lijken zelfs volledig van de aardbodem verdwenen. Wat volgt, is een zoektocht naar deze ‘disapearers’, gecombineerd met een literaire ontleding van een samenleving waarin seksuele minderheden hun leven niet zeker zijn.
Het klinkt als een naargeestig werk over de slachtoffers van stompzinnige homofobie, maar dat is buiten de vulkanische vertelkracht van James gerekend. De auteur weet het sombere startpunt van het verhaal glansrijk te ontstijgen met taal die knettert, die onbeschaamd zichzelf is, en die van slachtoffers glorieuze overwinnaars weet te maken.
The Disappearers is voor het grootste deel opgetrokken uit Jamaicaans patois, een heerlijk zangerig soort Engels met om de paar zinnen de onvertaalbare vloek ‘bombo-raas-claat’. Het is een idioom dat van de personages lichte, speelse figuren maakt die zich behendig door een intens vijandige samenleving weten te bewegen.
Het boek is ook onbeschaamd seksueel, misschien wel iets te seksueel voor lezers die niet gediend zijn van al te plastische beschrijvingen. Het verhaal is een parade aan geslachtsdelen die in lichaamsopeningen worden gestopt. Niet uit een platvloerse pornografische behoefte, maar als een soort protest tegen een samenleving die jonge homoseksuelen dag en nacht voorhoudt dat ‘batty is not pussy’ (kont is geen vagina).
In 2022 vertelde James aan The Guardian dat hij niets heeft met het steriele ‘geweld zonder lijden’ en ‘arthousefilm sex’ in andere literaire werken. In zijn opvatting van literatuur moet een schrijver de werkelijkheid zo dicht mogelijk naderen, het in al zijn schoonheid en pijn laten zien.
Het resultaat is een zintuiglijk oeuvre dat zelfs normaal gereserveerde literaire critici als Dwight Gardner omver blaast. ‘You don’t finish ‘The Disappearers’’ sloot Gardner zijn bespreking af. ‘It finishes you.’
Dat James telkens terugkeert naar dit inktzwarte aspect van de Jamaicaanse samenleving is niet verwonderlijk. De zoon van ouders die beiden voor de Jamaicaanse politie werkten, worstelde tot op relatief hoge leeftijd nog met zijn seksualiteit. In 2016 vertelde hij aan het blad The Rolling Stones hoe hij als mid-dertiger, een literatuurstudie achter de rug en godvrezend, in de kerk zijn homoseksualiteit probeerde ‘weg te bidden.’
Het was pas na publicatie van zijn debuutroman John Crow’s Devil (2005), over een religieuze sekte die een dorp vernietigt, dat hij alle religieuze dwang en taboes van zich af wist te leggen en eindelijk vrede kreeg met zijn seksuele geaardheid.
In 2007 emigreerde James naar Amerika, waar hij een aanstelling kreeg als docent Engelse literatuur en creatief schrijven aan het kleine, maar prestigieuze Macalester College. Het vertrek uit Jamaica opende voor James de weg om dieper in de repressieve cultuur in Jamaica te duiken en daar uiting te geven in eigenzinnig en onbevreesd proza.
Het boek waarmee James doorbrak is Een beknopte geschiedenis van zeven moorden uit 2014, en dat tot nu toe het enige werk van James is dat in het Nederlands is vertaald. Het verhaal begint met een mislukte aanslag op Bob Marley en mondt uit in uitwaaierende vertelling over het Jamaica van de jaren zeventig, tachtig en negentig. Met deze roman won James al eens eerder de Booker prize. Met The Disappearers zou hij zomaar een van het handjevol auteurs kunnen zijn dat de prestigieuze Engelse prijs voor een tweede keer wint.
3 x Marlon James
Marlon James is bezig met een trilogie onder de titel Dark Star, een serie in het fantasy genre waarin Afrikaanse folklore en mythologie samenkomen. Het wordt ook de ‘Afrikaanse Game of Thrones’ genoemd. Er zijn al twee titels verschenen.
De Booker Prize in 2015 leverde James 50 duizend pond aan prijzengeld op. Een groot deel van het geld liet hij staan op zijn bankrekening. Met een klein deel trakteerde James zichzelf op een uitzinnig cadeau: een lamp in de vorm van een paard ter grootte van een echt paard.
In de podcast ‘James and Morrissey Read People’ geven James en zijn redacteur Jake Morrissey hun ongezouten mening over literaire werken met een torenhoge reputatie. Om gekwetste literaire ego’s te vermijden bespreekt de podcast alleen de werken van dode schrijvers.
Source: Volkskrant