Roos Gortzak liet als nieuwe artistiek directeur de spreekwoordelijke dweil door het Groninger Museum gaan. Haar radicale koerswijziging is in meerdere exposities volop zichtbaar. Levendig, kleurrijk en speels, is het doel.
is kunstredacteur van de Volkskrant.
In het Groninger Museum dweilt een man de vloer. Of niet? Alleen de bewegingen van choreograaf en danser Adam Linder verraden dat hij schoonmaken uitbeeldt, sop en dweil ontbreken. Welkom bij de tentoonstelling The Architect & the Housewife, waar schoonmaken een slimme metafoor zou kunnen zijn voor de veranderingen in het museum.
Dit weekend openden in een keer vier nieuwe tentoonstellingen in het Groninger Museum, met onder meer schilderijen, fotografie, keramiek en installaties. Samen markeren ze het begin van ‘een nieuw artistiek hoofdstuk’. Auteur is Roos Gortzak (52), sinds februari 2025 artistiek directeur. Daarvoor leidde zij hedendaags kunstcentrum de Vleeshal in Middelburg.
Haar koerswijziging is radicaal, met grote aandacht voor maatschappelijke thema’s en hedendaagse kunst. Dus geen kant-en-klaar ingekochte blockbusters meer, zoals de tentoonstellingen over Versace, David Bowie of The Rolling Stones van de afgelopen jaren. Die noemt Gortzak niet duurzaam, niet onderscheidend en riskant: er zijn gigantische investeringen voor nodig. ‘Kunst komt op de eerste plaats.’
De programmering kreeg drie pijlers: collectief, experimenteel en interdisciplinair. Inspiratie daarvoor vond Gortzak in het gekke kleurrijke gebouw uit 1994, waarvoor vier architecten werden benaderd (collectief ontworpen dus). Ook op de verrassende koers van voorganger Frans Haks (directeur van 1978 tot 1995) wil ze voortbouwen. Hij liet bijvoorbeeld graffiti zien in het museum en nam het initiatief tot het postmoderne museumgebouw.
The Architect & The Housewife is niet zo schokkend als graffiti in een museum in 1983 was, maar wel vrolijk ontregelend. De grote tentoonstelling bevraagt op een slimme manier wat kunst is en wie kunstenaar kan zijn. Zo zijn er kattenkunstvideo’s te zien en ook een beschilderd eierdopje uit de museumcollectie.
Maurice van Es maakte prachtige foto’s van het huishoudelijke werk van zijn moeder. Een klein stapeltje handdoeken, twee afstandsbedieningen die zij netjes op elkaar heeft gelegd, ‘onbedoelde installaties’ noemt hij ze. Vlakbij staan onvergetelijke sculpturen van Nicole Wermers: grote naakte vrouwen van klei gemonteerd op karretjes vol poetsspullen. Tussen kunst en schoonmaak?
De ondertitel van deze tentoonstelling is ‘een beetje cheeky’, geeft Gortzak toe. Namelijk: ‘Cleaning the house, building the future’. Dat is wat zij in Groningen probeert te doen. Een toekomst waarin op een nieuwe manier naar de collectie en naar het gebouw wordt gekeken.
Bij haar aantreden trof Gortzak geen gezonde organisatie aan. In 2022 en 2023 leed het museum verlies door de coronapandemie, toegenomen kosten door inflatie en de energiecrisis. Eind vorig jaar verscheen een verontrustend rapport van bureau Berenschot aan de grootste subsidiegevers, namelijk gemeente en provincie. Het museum was volgens het bureau zowel financieel als artistiek in gebreke in de onderzochte periode (tot aan juli 2025).
De metaforische dweil is de afgelopen periode door het museum gegaan. Sommige ingrepen zijn meteen zichtbaar: de entree is opgefrist, de originele balie van architect Alessandro Mendini is terug, er is een nieuwe huisstijl en in de bewegwijzering staan de ‘paviljoens’, de vier delen van het gebouw, centraal. En in elk paviljoen komen wisselende presentaties: ‘Vroeger sloegen bezoekers delen van het gebouw over, dat is zonde.’
Deze ‘schoonmaak’ ging gepaard met strubbelingen. Gortzak startte in tandem met Jan Geert Vierkant als zakelijk directeur, maar hij vertrok na acht maanden met een afvloeiingsregeling. Volgens de raad van toezicht kon hij zich niet vinden in het tweekoppige directeursmodel. Inmiddels is Nynke Stellingsma algemeen directeur ad interim.
Er klonk de afgelopen maanden ook kritiek in lokale media, want Gortzak zou een ‘te elitaire’ smaak hebben en organisatorisch zou het ‘rommelig’ zijn. Bovendien stond het museum onder verscherpt toezicht van de gemeente en de provincie, totdat zij dit voorjaar instemden met het ‘transitieplan’ van de huidige directie.
Volgens Gortzak kenmerkt Groningen zich als ‘jongste stad’ (inwoners zijn gemiddeld 36 jaar) door ‘moed en lef’. Nu de tentoonstellingen open zijn, kan de artistiek directeur laten zien welke kant ze met het museum op wil. De tentoonstellingen zijn levendig, kleurrijk en speels.
Een van de adviezen van bureau Berenschot luidde: programmeer elk jaar ten minste één grote, spraakmakende expositie om tot een bezoekersaantal van 200 duizend te komen. Of dat lukt met dit nieuwe hoofdstuk is nog de vraag. Vooral tentoonstelling Playing House, vol hedendaagse kunst ontwikkeld met kinderen en jongeren, heeft het in zich om een publiekslieveling te worden.
Voor wie van traditionelere kunst houdt: er staat de komende jaren een expositie over kunstenaarscollectief De Ploeg. Ook wordt op termijn gewerkt aan een collectie-opstelling.
Een aantal kunstenaars die in het museum exposeren, werd nadrukkelijk uitgenodigd inspiratie te halen uit de collectie, waarvan ongeveer 60 procent van de 60 duizend stukken is gedigitaliseerd. Mercedes Azpilicueta ontwierp daarom speciaal voor Playing House een groot speel- en verkleedtoestel dat lijkt op de Ashoka-lamp van Ettore Sottsass. Het werd een raar gekleurd ding, dat perfect past in het maffe decor van het Groninger Museum. Als motto geeft het museum bezoekers mee: ‘Moge kunst de toekomst regisseren.’
The Architect & The Housewife, Groninger Museum, t/m 9/3/27.
Playing House, Groninger Museum, t/m 10/1/27.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant