Tove Jansson In De eerlijke bedrieger schrijft Tove Jansson licht en vaardig, met een schitterend volgehouden spanningslijn, over de vriendschapsband tussen twee vrouwen, die ook een donkere schaduwrand heeft en onuitgesproken blijft.
Tove Jansson: De eerlijke bedrieger. (Den ärliga bedragaren) Vert. Kim Liebrand. De Geus, 190 blz. €21,99
Begrippen als empathie, hoop, compassie en troost zijn gemeengoed in de literatuur van nu, zelfs tot in de titels aan toe, bijvoorbeeld het veelgelezen Troost (2022) van Michael Ignatieff. De titel of titelvariaties met ‘empathie’ lopen in de tientallen. Het zijn allemaal boeken, fictie en non-fictie, die steun bieden in donkere tijden of die een helpende hand reiken bij rouw of verlies. Een van de mooiste en niet eens zelfhulpachtige titels in dit genre is De eerlijke bedrieger (1982) van de Fins-Zweedse schrijfster en beeldend kunstenares Tove Jansson (1914-2001) die wereldwijd bekendheid geniet met haar stripboeken Moemins, een serie met een nijlpaard in de hoofdrol. Bovendien was Jansson behalve schilder een gevierd romancier, onder meer van Zomerboek (1972) en Fair play (1989).
Bij uitgeverij De Geus verschenen die laatste twee romans in vertaling al eerder, De eerlijke bedrieger is nieuw. Het drietal heeft de enigszins impressionistische, vaak zonnige schilderijen van Jansson zelf op het omslag. Zomerboek (Sommarboken) werd in 2022 als The Summer Book verfilmd door Charlie McDowell met Glenn Close in de hoofdrol als liefhebbende grootmoeder voor haar kleinkind Sophia. ‘Liefderijk’ is feitelijk een veel mooier woord dan troost of empathie. Zoals de grootmoeder haar kleinkind met haar angsten, vragen en onzekerheden tegemoet treedt in de zomerse natuur van een Finse baai staat voor zo veel meer dan empathie.
Dat geldt ook voor De eerlijke bedrieger dat groots is in zijn subtiele verhaallijn. In een Zweeds dorp wonen op steenworp afstand van elkaar de bejaarde kunstenares Anna Aemelin en de zakelijke, berekenende en de op geld beluste vrouw Katri Kling die een stuk jonger is; de eerste geniet bekendheid als tekenaar van beeldvertellingen met konijnen. De tweede bestiert een kruidenierswinkel waar ze tevens de administratie regelt. Haar grote zorg is haar tien jaar jongere broer Mats, die op een scheepswerf werkt en die ze eens een boot wil schenken.
Katri weet van haar wandelingen in de omgeving dat Anna moederziel alleen woont en vereenzaamt. Ze is uit op haar geld en wil Anna behoeden voor uitgevers en belastingambtenaren die haar zouden kunnen bestelen. Ze bedenkt een listig plan: na eerst enkele vriendschappelijke bezoekjes aan Anna’s huis te hebben gebracht besluit ze in het holst van de nacht in te breken en zichzelf de volgende dag aan te bieden als hulp om alles op orde te brengen, haar papieren te ordenen en de verzekeringspapieren te regelen. Niemand die Katri’s vileine opzet doorziet. Sterker nog: ze trekt bij Anna in opdat zij zich veiliger voelt. Katri speelt dit spel van de inbraak en de daaropvolgende leugens perfect. Ondertussen regelt ze alle administratie zodanig dat de gelden niet Anna toekomen, maar dat Katri zichzelf begunstigt.
In verfijnd geschreven scènes groeien de beide vrouwen naar elkaar toe. Anna overwint haar ergernissen dat deze vrouw zomaar bij haar over de drempel stapt en zich met haar reilen en zeilen bemoeit en zelfs haar vervaarlijk uitziende hond meeneemt. Anna roept via haar afhankelijkheid toch ook een grote genegenheid op. Geleidelijk ontstaat er wederzijds begrip en kunnen de beide vrouwen niet meer zonder elkaar. Totdat Anna de schellen van de ogen vallen.
Jansson schrijft licht en vaardig, met een schitterend volgehouden spanningslijn over de vriendschapsband tussen beide vrouwen die ook een donkere, onuitgesproken schaduwrand heeft. Vertaalster Kim Liebrand verdient lof voor haar nauwgezette en toegewijde werk. Het proza van Jansson heeft iets wonderbaarlijks: met eenvoudige zinnen, die nooit de aandacht opeisen, beschrijft ze gevoelens en gedachten, in dit geval van de beide vrouwen, die elkaars tegenpool lijken maar misschien wel een twee-eenheid vormen.
Prachtig is Anna’s artistieke belangstelling voor alles wat leeft op de bodem, het allerkleinste en allernietigste. Dat ze aan het eind van het boek besluit de bosgrond zónder konijnen in gebloemde kledij te schilderen lijkt een weinig opzienbarend besluit, maar dat is het niet. Anna verricht iets ongelooflijks, dat te ontdekken is aan de lezer van deze bekoorlijke kleine roman met een grootse uitstraling. Liefderijk dus, jegens elkaar, de andere dorpsbewoners, familie, zelfs jegens de ander die eropuit is het leven kapot te maken. Ongekend knap.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie