Spionagesoftware De app van mSpy om kinderen in de gaten te houden, wordt ook gebruikt om partners en exen te bespioneren. Het bedrijf weet dit en maakt er zelfs reclame voor, blijkt uit onderzoek van NRC. Het account van je vriendin hacken? ‘Dat gaan we regelen, volg mijn instructies.’
Een Nederlandse man begon iets te vermoeden toen zijn ex-vrouw hem telkens een stap voor was. Ze wist altijd waar hij heen ging én wie hij daar zou ontmoeten. Een vrouw uit Amerika die in scheiding lag, merkte dat haar man details kende uit gesprekken die ze voerde met haar advocaat, psychiater en familieleden. Een Nederlandse vrouw is nog altijd op haar hoede als ze telefonisch contact heeft met vriendinnen of familieleden. Gevoelige onderwerpen bespreekt ze alleen face-to-face.
Het kan lang duren voor slachtoffers van cyberstalking een oorzaak vinden voor hun unheimische gevoelens en wantrouwen. Het moet toeval zijn, denken ze lange tijd. Andere verklaringen waren er niet. Een jonge vrouw uit Duitsland wist zeker dat er iets geks aan de hand was toen haar ex-vriend haar zelfs in Shanghai vond, een verre vakantiebestemming die ze bewust had uitgekozen om aan hem te ontsnappen. Ze wisselde vergeefs twee keer van hotel, vertelde ze dit jaar aan de Duitse tech-website Netzpolitik. Hoe weet hij toch de hele tijd waar ik ben, vroeg ze zich doodsbang af.
Het verraad zat al die tijd in hun broekzak.
Een app had hun smartphone veranderd in het perfecte spionage-apparaat – een venster op intieme en actuele details: waar je bent, met wie je praat en waarover. Zelfs de camera en de microfoon bleken op afstand te bedienen.
De jonge vrouw uit Duitsland vertelde over haar beangstigende situatie aan een vriend van haar, een ict-docent. Ook de Nederlandse man nam zijn toestel, dat warm werd en haperde, mee naar een bevriende expert. In een uithoek van het Android-toestel vonden ze het spoor van een surveillance-app met de naam mSpy. „De beste telefoontracker voor ouderlijk toezicht”, volgens het bedrijf uit Praag dat deze software levert. Alléén te gebruiken voor minderjarigen, waarschuwt het bedrijf – dat is legaal. Gebruiken om volwassenen te volgen zonder hun nadrukkelijke toestemming mag niet, zegt mSpy. Dat is hacking en stalking.
NRC deed de afgelopen maanden onderzoek naar mSpy op basis van een datalek van de klantenservice. Het bedrijf werd in 2024 gehackt, waarna een ethisch hacker een grote hoeveelheid data van de klantenservice online zette. NRC sprak daarnaast met meerdere Nederlandse stalkers en slachtoffers.
Dat mSpy ook gebruikt wordt om onwetende (ex-)partners digitaal te stalken, blijkt een slecht bewaard geheim. Gebruikers die in chatberichten duidelijk maken hulp nodig te hebben om hun partners te bespioneren, krijgen gewoon technische ondersteuning van de klantenservice. mSpy wordt in hun advertenties en op blogteksten aangeprezen als hulp om overspel op te sporen. Experts die NRC sprak menen dat het bedrijf daardoor mogelijk medeplichtig is aan stalking. Wie zitten er achter mSpy en hoe komt dit bedrijf hier al zo lang mee weg?
Tussen de klantenservicemails zitten ook berichten van Nederlanders die duidelijk maken dat ze met mSpy hun partner willen afluisteren. „Moet ik de telefoon van het doelwit bij mij hebben om een abonnement af te sluiten?”, vraagt een man. „Of is alleen het telefoonnummer van mijn vriendin genoeg?”
De man neemt de telefoon op als NRC hem belt en vertelt dat hij veroordeeld is voor stalking – hij kreeg een contactverbod en een celstraf. Hij gaat in hoger beroep, en wil daarom niet met zijn naam in de krant (zijn naam is bekend bij de redactie). Hij spreekt over een „donkere periode” waarin hij het gevoel had dat zijn vriendin iets voor hem achterhield. ’s Nachts reed hij langs haar huis om te controleren of ze alleen thuis was. Door op Google de termen „zelf stalken” in te typen, kwam hij uit bij de spionage-apps.
mSpy is een van de populairste spionage-apps die open en bloot wordt aangeboden op het internet. Hoeveel gebruikers mSpy heeft, is niet bekend. Wel blijkt uit een analyse van het datalek van de klantenservice dat tussen 2014 en 2024 2,4 miljoen gebruikers contact hadden met mSpy, onder wie zeker honderden Nederlanders. Het aantal gebruikers ligt waarschijnlijk hoger: het lek bevat enkel mensen die in die periode de klantenservice hebben benaderd.
De app mSpy wordt gezien als stalkerware: software die door stalkers wordt gebruikt om stiekem via digitale apparaten van anderen mee te kijken. Stalkerware speelt een rol „in meer dan de helft van onze casussen”, zegt Filomena, een hulporganisatie voor partnergeweld. Ook VeiligThuis, het meldpunt voor huiselijk geweld, is bekend met het fenomeen, maar houdt niet bij welke tools of apps gebruikt worden. Dat is niet altijd direct herleidbaar, volgens de stichting. Ingrid Vledder, familierechtadvocaat, ziet een verschuiving én een toename. „Vroeger moest je nog achter iemand aanrijden, nu zie je steeds vaker gps-trackers en dit soort apps.”
Als de politie op verzoek van NRC haar systemen (de incidentregistraties) doorzoekt op mSpy, wordt de software 26 keer genoemd sinds 2022, en tien keer in 2024. Zulke ‘hits’ duiden is lastig, zegt de politie. „mSpy is één van de vele middelen naast bijvoorbeeld camera’s en peilbakens (gps-trackers)”, mailt de woordvoerder.
Cyberstalking kan een opmaat zijn naar femicide. Deze zomer veroordeelde de rechtbank in Den Haag een 39-jarige man tot 21 jaar celstraf voor het wurgen van zijn ex-partner. Drie jaar voor de moord had de man spyware (andere software dan mSpy, laat het Openbaar Ministerie weten) geïnstalleerd op de telefoon van zijn vrouw. Via de app wilde de man haar contacten met mannelijke collega’s in de gaten houden.
Binnen een kwartier heeft cybersecuritydeskundige Jenneke de Boer mSpy op een Android-telefoon gezet. Ze klikt nog eens en dan verwijdert mSpy automatisch alle sporen van de installatie. „Goed gedaan!”, flitst op het beeldscherm. Digitale confetti dwarrelt over het scherm omlaag.
Iedereen kan mSpy op de telefoon zetten, laat De Boer zien op het hoofdkantoor van cybersecuritybedrijf DataExpert in Veenendaal. Wat je nodig hebt: een creditcard om de software te kopen, een computer, en één onbewaakt moment met de ontgrendelde telefoon van een doelwit. „Als het slachtoffer slaapt of doucht kan de applicatie, zonder toestemming, gedownload worden.” Bij iPhones is ook het wachtwoord van de iCloud nodig. mSpy leest dan de back-up van de telefoongegevens uit.
De Boer laat de verslaggevers met de telefoon naar een andere ruimte lopen. Het scherm is vergrendeld, maar op haar laptop, via de website van mSpy, ziet de Boer het gezicht van een NRC-journalist, en is de stem duidelijk te horen. De Samsung-telefoon laat echter niet merken dat iemand op afstand meekijkt en -luistert. Het lampje naast de selfiecamera staat niet aan. De telefoon wordt niet merkbaar trager of warmer.
Voor iets meer dan honderd euro per maand heb je het meest uitgebreide ‘extreme’-pakket, met alles erop en eraan. „Natuurlijk een schijntje als je iemand op deze manier wilt volgen”, zegt De Boer. Je koopt de app via de site van mSpy en niet meer via de Appstore of Google Playstore, vertelt ze. Applicaties die gevoelige gegevens verzamelen zonder duidelijke reden worden door Apple en Google geweerd.
Via een dashboard op de site van mSpy wordt duidelijk wat de app allemaal kan. Een handig kaartje biedt een overzicht van waar de telefoon is én is geweest. mSpy kan zelfs een geofence instellen. Dan krijgt de volger een waarschuwing als de telefoon een bepaald gebied verlaat of juist ergens in de buurt komt. „Bijvoorbeeld een politiebureau of VeiligThuis”, zegt De Boer. Ze laat ook de keylogger zien die mSpy heeft, die alle toetsenbordaanslagen vastlegt. „Nuttig voor het achterhalen van wachtwoorden.”
Ook kunnen alle ontvangen berichten worden meegelezen – Facebook Messenger, WhatsApp en SMS-berichten. Signal niet, maar die berichten kunnen via de keylogger indirect toch gelezen worden.
De Boer laat zien waar mSpy zichzelf op de telefoon verstopt heeft. In de lijst met applicaties onder het kopje ’toegankelijkheid’ staat mSpy, maar dan onder de naam ‘update service’. Het icoontje naast de lijst is de groene Android, de mascotte van het besturingssysteem. „De kans is klein dat een gebruiker die niet extreem technisch onderlegd is doorheeft dat die gemonitord wordt”, zegt De Boer. De precieze vindplaats kan per Android-toestel verschillen, waarschuwt ze.
mSpy is in 2011 opgericht door Andrei Shimanovich, zo schrijft hij zelf in een artikel voor de website StartupBeat. Hij kreeg het idee voor de app omdat hij zijn rebelse puberzusje in de gaten wilde houden. Shimanovich komt oorspronkelijk uit Wit-Rusland, zijn bedrijfje begon hij met twee vrienden. Twee jaar later vertelt hij enthousiast hoe het met hun klantenbestand gaat: de helft gebruikt het voor „hun relatieproblemen”, meer dan de 40 procent om hun kinderen in de gaten te houden.
In die tijd was overduidelijk dat mSpy ook gebruikt kon worden om partners te volgen. Onder het kopje ‘gebruik’ op de website stonden teksten als „ontdek of jouw geliefde vreemdgaat” en vragen als „zijn ze aan het texten of aan het sexten?” Maar dat was vóór 2014, toen in de VS een vergelijkbare app, StealthGenie, offline gehaald werd. mSpy matigde daarna publiekelijk zijn toon.
Onderzoeker Eva-Maria Maier prikt door de façade heen. Zij doet bij het University College Londen onderzoek naar stalkerware en zegt dat mSpy ontworpen lijkt voor cyberstalking. „Kijk maar naar de functionaliteiten die in de app gezet zijn. Waarom zouden ouders mee moeten lezen met Tinder? Waarom is de keylogger nodig? Waarom verstopt de app zich zo, en moet de camera op afstand te bedienen zijn?”
Sterker nog, relevante opties voor ouderlijk toezicht ontbreken juist bij mSpy, zegt Maier: denk aan tijdslimieten voor sociale media, slimme filters om kinderen te beschermen tegen porno, gokken, wapens en drugs én een noodknop.
Andere apps om kinderen te volgen, die gewoon in de appstore te verkrijgen zijn en zich niet verstoppen op je telefoon, hebben dat allemaal wel. Maier: „Er zijn voor ouders veel minder ingrijpende apps die aan al hun behoeften voldoen.” Apps die bovendien niet al drie keer gehackt zijn en geen gevoelige data doorspelen aan derde partijen zonder de klant in te lichten, merkt Maier op, een schending van de privacywet AVG. „Bij mSpy is ouderlijk toezicht een façade voor het echte doel: partners en exen bespioneren.”
Apps zoals mSpy, die zowel voor legale als illegale doelen gebruikt kunnen worden, zijn lastig te reguleren. Zulke ‘dual use’-technologie aanpakken is moeilijk, legt onderzoeker Irene Kamara (Tilburg University) uit. Ze doet onderzoek naar de juridische aansprakelijkheid van aanbieders van stalkerware. „In principe is het illegaal om strafbare feiten zoals stalken en hacking te faciliteren. Maar om aanbieders daarvoor aansprakelijk te stellen, moet je bewijzen dat zij met opzet stalking faciliteren. Dat is moeilijk als ze zelf zeggen voor ouderlijk toezicht te willen worden gebruikt.”
Maar die façade kan de klantenservice van mSpy niet altijd ophouden.
Bij de klantenservice van mSpy is het druk. Klanten – ouders én stalkers – komen en gaan, net als slachtoffers die iets vermoeden en opsporingsdiensten en advocaten op zoek naar informatie. In de chat proberen medewerkers ontevreden klanten binnenboord te houden. „Hallo, mag ik weten waarom u uw abonnement op wilt zeggen?”
mSpy werd in 2015, 2018 en 2024 gehackt. Het laatste datalek bevat honderdduizenden berichten, chats en e-mails tussen mSpy-klanten en medewerkers. Uit de berichten rijst een divers beeld op. Soms gaan vragen van klanten inderdaad over het monitoren van kinderen. Andere klanten noemen de persoon die ze willen bespieden in bedekte termen „een target”. Maar een aanzienlijk deel zegt dat ze hun partner willen bespioneren.
Op die klanten reageert mSpy op verschillende manieren. De eerste: een waarschuwing dat dit eigenlijk niet mag. Zo heeft mSpy-medewerker ‘Alex Scott’ (een pseudoniem) in 2020 een chatgesprek met een klant bij wie de installatie is mislukt. Scott stelt tot haar verbazing voor dat „het kind” van de klant dan maar zelf contact opneemt om de app te installeren.
Soms krijgen klanten een andere boodschap: spioneren mag eigenlijk niet, maar zo doe je het. ”Ik dacht dat dit ook voor volwassenen was”, zegt iemand twijfelend. De abonnee krijgt daarna alsnog instructies hoe mSpy op een iPhone gezet kan worden.
En soms wordt de waarschuwing helemaal achterwege gelaten. Een Duitse gebruiker schrijft de klantenservice dat hij het account van zijn vriendin wil hacken. De medewerker gaat aan de slag.
Wie geen gezeur wil, kan altijd nog gewoon doen alsof het om een kind gaat. mSpy vraagt niet door. Ook de man die zijn Duitse ex opzocht in China, deed tegenover de klantenservice voorkomen alsof hij een kind wilde volgen. Hij heeft geen kinderen, vertelt zijn ex in het stuk van Netzpolitik.
Stalking laat diepe sporen na. De Duitse vrouw kreeg paniekaanvallen, een depressie en nachtmerries. Ook nadat haar ex twee keer werd veroordeeld, voelde ze zich niet veilig. Ze werd bang voor haar telefoon. Haar ex gaat in hoger beroep, vertelt hij Netzpolitik.
NRC sprak twee Nederlanders, een man en een vrouw, die de klantenservice van mSpy om hulp vroegen. De app was zonder hun medeweten op hun telefoon geïnstalleerd, ze wilden die eraf hebben. De klantenservice reageerde niet op hun vragen. Hun namen zijn bekend bij de redactie, uit veiligheidsoverwegingen willen ze anoniem blijven.
In het datalek komt NRC ook informatieverzoeken tegen van nationale politiekorpsen van Duitsland tot de VS en Nieuw-Zeeland. Ook zijn er verzoeken van advocaten om bewijs op te sturen. De zaken gaan over scheidingen, stalking, huiselijk geweld of zelfs moord.
Deze gevoelige e-mails krijgen dikwijls bericht van ‘Jane M. Austen’, de vertegenwoordiger van de juridische afdeling van mSpy. Informatieverzoeken worden ingewilligd, maar alleen als slachtoffers een ordernummer, datum van aankoop en klantnummer hebben – informatie die een bespioneerde zelden kan hebben. „Wat een crock of shit”, vloekt een Australisch slachtoffer die deze gegevens niet heeft.
Austen krijgt ook een mail over betrokkenheid van mSpy bij femicide. „Ik werk voor de FBI in Topeka, Kansas”, schrijft een federale agent op 8 juni 2017. Ze heeft al de hele dag geprobeerd om met mSpy in contact te komen over een zware ontvoering en moord. „We hebben redenen om aan te namen dat onze verdachte software bij uw bedrijf heeft aangeschaft.” De FBI-agent reageerde niet op vragen van NRC. Lokale media uit Kansas schreven op 7 juni 2017 over de kidnapping en moord van een vrouw uit Topeka. De man werd veroordeeld tot levenslange celstraf.
mSpy maakt gericht reclame voor de stalking-mogelijkheden, via zoekmachines – waar advertenties voor stalkerware eigenlijk verboden zijn – en eigen kanalen.
Onderzoeker Irene Kamara is van mening dat deze advertenties mogelijk als bewijs kunnen dienen. „Als bedrijven reclame maken voor hun tools als stalkerware, kan dat aantonen dat ze de intentie hebben om stalking te faciliteren.”
Wie verder kijkt dan mSpy’s gekuiste voorpagina, vindt bijvoorbeeld vermeldingen van partners of synoniemen daarvan als doelwit van spionage. NRC vond er 22 in de blogs van mSpy, die functioneren als reclame en gids ineen. „Of je nu een bezorgde ouder bent of een achterdochtige partner, mSpy biedt een complete set functies die gemaakt zijn om aan jouw specifieke behoeftes te voldoen.”
Zoekopdrachten naar een „app om WhatsApp partner stiekem te lezen” leiden naar mSpy als het eerste gesponsorde zoekresultaat. De site wordt als eerste genoemd in het AI-overzicht van Google. Een advertentietekst die vorig jaar op Google te zien was, luidde: „Spy on your partners phone – bekijk SMS, teksten, oproepen. Verborgen modus. Eenvoudige installatie in 5 minuten. Probeer nu!” Een Duitse Bing-advertentie – „Handy Vom Partner Kontrollieren” – stond sinds juni 2023 meer dan drie jaar online. Na vragen van NRC heeft Microsoft alle advertenties van mSpy van Bing verwijderd.
In vele andere advertenties noemt mSpy kinderen noch partners, maar gaat het in dubbelzinnige termen vooral over de technologische capaciteiten: „It is like having their phone”. NRC vond honderden advertenties van mSpy op Google en Bing in onder meer Frans, Duits en Engels.
Tegen mensen die op het punt staan mSpy aan te schaffen, maar vlak voor het afrekenen afhaken, is mSpy het meest direct. Als NRC mSpy in het digitale winkelmandje laat liggen, verstuurt mSpy in een week tijd zeven kraakheldere mails die kopers alsnog over de streep moeten trekken. „Kom erachter of ze je hart aan het breken zijn”, staat in een van de mails. „Ongepaste berichten. Sexting. Video’s. Het is er allemaal. Krijg vandaag duidelijkheid.”
Andrei Shimanovich, die in de begintijd optrad als oprichter van mSpy, woont en werkt inmiddels in Litouwen. Het is de vraag of hij daar nog lang mag blijven. Deze zomer werd door internationale onderzoeksjournalisten van OCCRP onthuld dat apps van hem stiekem data naar Russische en Wit-Russische bedrijven doorsluizen. Shimanovich trouwde in 2016 bovendien de dochter van de rechterhand van de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko. De Litouwse migratiedienst vroeg na de publicaties de nationale veiligheidsdienst te „heroverwegen of het verblijf van de genoemde buitenlander in Litouwen geen bedreiging vormt voor de staatsveiligheid”.
Bij mSpy is Shimanovich al sinds december 2015 niet meer betrokken, zegt zijn advocaat tegen NRC. Sterker nog, Shimanovich heeft mSpy helemaal niet bedacht of opgericht: hij was slechts ingehuurd als marketing manager en woordvoerder. Dat hij oprichter werd genoemd was „foutieve berichtgeving”, die vergeefs geprobeerd is om te corrigeren. Van de dochter van de rechterhand van Loekasjenko is hij sinds 2020 gescheiden, zegt zijn advocaat, en „van enige band tussen de genoemde personen was en is nooit sprake geweest”. De advocaat ontkent het nieuws dat de OCCRP bracht over het doorsluizen van data.
Shimanovich werkte destijds voor Altercon Group in Praag, zegt zijn advocaat. Dat bedrijf staat ook als verantwoordelijke op de website van mSpy, maar het adres leidt naar een postbus. De eigenaar komt uit Estland. Of daar het geld heengaat is niet bekend. De merkrechten van mSpy lagen bij een bedrijf op de Seychellen, maar zijn sinds 2025 in handen van een bedrijf in de Verenigde Arabische Emiraten.
De klantenservice van mSpy wordt gerund vanuit Oekraïne. Achter de Angelsaksische namen van medewerkers als April White en Emma Clark zitten Alina M. en Inessa Z. Ze mailen met e-mailadressen van het bedrijf Brainstack, een IT-bedrijf uit Kyiv, opgericht in 2013. Het bedrijf en de directeur reageren niet op vragen van NRC. Brainstack bedient ook de klantenservice voor andere surveillance-apps als Eyezy, mLite, Haqerra, Detectico, Scannero en Spynger. Deze bedrijven reageren ook niet.
Het imperium van mSpy is mogelijk een draak met vele koppen, denkt onderzoeker Eva-Maria Maier: als je alleen mSpy aanpakt, gaan deze andere partijen gewoon door.
De buitenlandse zetel van mSpy belemmert de gang naar de Nederlandse rechter niet, zegt Sarah Stapel, privacy- en platformadvocaat bij Rubicon Impact & Litigation in Amsterdam: „mSpy verwerkt persoonsgegevens van Nederlanders en de gegevenswerker is gevestigd in de EU (Tsjechië). De AVG is gewoon van toepassing en daarom kunnen Nederlandse slachtoffers naar de Nederlandse rechter stappen.” Ook de Autoriteit Persoonsgegevens kan optreden, mogelijk in samenwerking met de Tsjechische privacytoezichthouder, vervolgt ze.
mSpy reageerde niet op herhaaldelijke vragen van NRC. Dat doen ze sinds de klantenservice uitlekte zelden, ook op Netzpolitik en een onderzoek van Sky News uit 2024 werd niet gereageerd. Telefoontjes van NRC naar de zeven klantenservicelijnen – Engels, Spaans, Frans, Portugees, Braziliaans, Turks, Italiaans en Tsjechisch – werden automatisch verbroken. Alleen AI-assistent ‘Sparkle’ ging het gesprek aan, maar verwees voor vragen door naar de support-afdeling, waar NRC niks van terug hoorde.
In een interview uit 2014 zei Shimanovich zich niet verantwoordelijk te voelen voor cyberstalking met mSpy. De gebruiker is volgens hem verantwoordelijk, niet het bedrijf: „Als je een wapen koopt en iemand neerschiet, zal niemand de wapenfabrikant ter verantwoording roepen.”
Shimanovich is tegen stalking, benadrukt zijn advocaat. „Laat er geen twijfel over bestaan: mijn cliënt keurt heimelijke surveillance van partners, echtgenoten of andere volwassenen zonder hun toestemming niet goed; een dergelijk gebruik van software is onwettig en hij veroordeelt het.”
Het ministerie van Justitie en Veiligheid neemt cyberstalking „uitermate serieus”, laat minister David van Weel (VVD) per mail weten. „We zijn ons ervan bewust dat voor stalking allerlei middelen en tools worden gebruikt, ook diverse apps die van oorsprong een andere functie hebben, zoals voor ouderlijk toezicht. Cyberstalking is onacceptabel en bovendien een van de rode vlaggen voor een dodelijke afloop, in geval van geweld tegen een vrouw, dus femicide.”
Een woordvoerder van Google reageert: „We staan geen advertenties toe voor producten of diensten waarmee een gebruiker een andere persoon of diens activiteiten zonder toestemming kan volgen of monitoren. We hebben de advertenties die met ons zijn gedeeld beoordeeld en de advertenties verwijderd die in strijd zijn met ons beleid.” Op vervolgvragen over of en hoeveel advertenties Google verwijderd heeft, komt geen antwoord. Meer dan 200 advertenties van mSpy worden ook na de vragen in Europa getoond.
Microsoft, eigenaar van Bing, laat weten dat het de advertenties van mSpy onderzoekt en passende maatregelen zal nemen. Na vragen van NRC zijn alle advertenties van mSpy verwijderd.
Cybersecuritybedrijf DataExpert deelde een rapport met NRC over ouderlijk toezicht applicaties die via appstores te downloaden zijn. Op basis van reviews en berichten op Reddit-fora concludeerden zij dat die soms worden misbruikt. NRC besloot apps te onderzoeken die juist verbannen zijn uit appstores, waarvan mSpy de meest populaire is.
Het datalek van de klantenservice van mSpy werd geopenbaard door een Zwitserse ethische hacker, die zegt te willen onthullen dat dit soort surveillance-apps worden misbruikt. NRC haalde de data van het internationale klokkenluidersplatform DDoS Secrets en heeft die geanalyseerd. De gezaghebbende website haveibeenpwned.com beoordeelt het lek als authentiek omdat de eigenaar meerdere mensen heeft benaderd die bevestigden dat hun gegevens klopten. Datzelfde gold voor dertien personen uit het databestand met wie NRC contact had.
De chatberichten in de visualisaties zijn bewerkt en ingekort voor de leesbaarheid.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie