Donald Trump brak afgelopen week bij de Algemene Vergadering in New York opnieuw met alle idealen van de Verenigde Naties. De niet-zo-machtige lidstaten zoeken steun bij elkaar via onduidelijke overeenkomsten, maar het kille machtsdenken laat zich moeilijk bestrijden.
doet verslag van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York.
Tegenover de Verenigde Naties in New York staat een donkere, ruim 260 meter hoge wolkenkrabber met op de gouden entree de woorden: Trump World Tower. Bij de bouw protesteerden buurtbewoners nog tevergeefs dat de woontoren het iconische, witte VN-hoofdkwartier zou overschaduwen.
Een kwart eeuw later zijn het niet meer Trumps staal en beton die de VN bedreigen, maar zijn ideeën en presidentiële bevelen – en opnieuw is de vraag of verzet veel zal uitrichten.
De voormalige vastgoedman gebruikte dinsdag het podium van de Algemene Vergadering om een lofzang te houden op het recht van de sterkste, desnoods afgedwongen met geweld. Hij sprak ongegeneerd over het ‘naar de hel bombarderen’ van het Iraanse regime, het op de knieën dwingen van het onwelgevallige Cuba, het zonder enige vorm van proces opblazen van vermeende drugsbootjes in open wateren en Amerika’s confiscatie van enorme oliereserves in Venezuela. ‘Misschien kennen jullie die uitspraak’, zo hield Trump de staatshoofden en regeringsleiders in de zaal voor, ‘to the victor belong the spoils: de winnaar krijgt alles.’
In het VN-handvest – ooit met de VS als penvoerder opgesteld – staat die uitdrukking in elk geval niet. Integendeel. De Verenigde Naties werden juist opgericht om te streven naar een wereldorde gebaseerd op regels, internationale samenwerking en het tegengaan van veroveringsoorlogen.
Trump vaart vooral op het kompas van ‘America First’. Hij voerde maandag en dinsdag in New York nog enkele bilaterale gesprekken – met Emmanuel Macron in een andere goudgeblakerde Trump Tower, met de nieuwe Britse premier Andy Burnham, met Volodymyr Zelensky en kort met zijn zetbaas uit Venezuela, Delcy Rodríguez.
Daarna vertrok de Amerikaanse president weer naar Washington om zich voor te bereiden op een topontmoeting met de door hem bewonderde Chinese autocraat Xi Jinping. Die liet de Algemene Vergadering als vanouds helemaal aan zich voorbijgaan.
Zo bleven in New York alleen de niet-zo-machtigen over, vasthoudend aan de oude gewoontes van de Verenigde Naties: eindeloos overleggen, speechen, onderhandelen, twisten. ‘Het is precies zoals altijd’, zei de Nederlandse minister van Justitie David van Weel, die als voormalig raadsadviseur en oud-Navo-topambtenaar al zo’n tien keer eerder bij de jaarlijkse VN-hoogmis aanschoof. ‘De magie gebeurt in de kleine zaaltjes, of bij gesprekken in de restaurants en hotels in de buurt’, aldus Van Weel, ‘niet bij de toespraken in de grote zaal.’
De vraag is alleen of die magie van het oude multilateralisme nog opgewassen is tegen de pure macht van Trump, Xi en diens bondgenoot Vladimir Poetin. Voor de onderlinge gesprekken waren in de hal van het VN-hoofdkwartier als vanouds speciale ‘bilateral booths’ gebouwd – kleine hokken zonder plafond, opgetrokken van grijze platen en spartaans ingericht met wat zwarte stoelen. Het decor voor dagen vol gesprekken, zoals ieder jaar.
De Europese lidstaten en vertegenwoordigers van de EU leken ook vastbesloten om bij de 81ste Algemene Vergadering te laten zien dat de cultuur van samenwerking nog steeds leeft, ondanks de speech van Trump. Al meteen bij het begin van de Algemene Vergadering zette António Costa, de voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders, de toon met de presentatie van Partners for Multilateralism (P4M).
Samen met de mede-initiatiefnemers Australië, Barbados, Brazilië, Canada, India en Kenia wil de EU zo een breed netwerk opzetten van landen die zich verweren tegen de ondermijning van multilateralisme en de internationale rechtsorde. ‘Hiermee laten we zien dat we niet alleen zijn, dat de wil om samen te werken niet gebonden is aan continenten, regio’s en politieke tradities’, verkondigde Costa bij de presentatie op maandagavond in de gang voor de vergaderzaal van de VN-Veiligheidsraad.
De EU-mandarijn kondigde aan dat het initiatief verder uitgewerkt zal worden en dat het doel is om tot ‘concrete resultaten’ te komen. Daarna was er al snel geen tijd meer voor vragen van media; Costa, die andere landen opriep om zich aan te sluiten bij het initiatief, moest weer door.
P4M bestaat, maar wat het precies is, bleek daarna zelfs voor Nederlandse delegatieleden moeilijk uit te leggen. Eerder speelde al hetzelfde bij de aankondiging dat Canada in de race is om ‘geassocieerd lid’ van de EU te worden. De vraag die open bleef: Wat is een ‘geassocieerd lid’?
Zo werden er bij de Algemene Vergadering wel meer overeenkomsten gesloten waarvan niet meteen duidelijk was waar de inhoud eindigt en de symboliek begint. Premier Rob Jetten sloot in de marge van de Algemene Vergadering een strategisch akkoord met Australië om voortaan intensiever samen te werken op het gebied van ‘veiligheid, economie en handel’.
Details bleven ook hier achterwegen en zelfs de ondertekening leek een zaak van improvisatie. In allerhaast werd een krap tafeltje geregeld waar Jetten en de Australische premier Anthony Albanese ternauwernood achter pasten. Wat er daarna met het ondertekende akkoord moest gebeuren, leek de entourage van de premier niet precies te weten. ‘Waar moet dit naartoe?’, vroeg een medewerker zich af. ‘Buitenlandse Zaken?’
Andere EU-landen etaleerden op vergelijkbare wijze hun lust naar nieuwe samenwerking. De activiteiten werden onderling afgestemd, aldus een diplomaat. Het doel is bovenal dat Europa weer het initiatief neemt en niet langer publiekelijk rouwt over Trumps verraad van de oude wereldorde.
Premier Jetten refereerde eraan in zijn toespraak donderdag voor de Algemene Vergadering. ‘Als grootmachten louter nog hun eigen belangen vooropstellen, moeten we niet defensief reageren. De middenmachten moeten juist de leiding nemen om meer internationale samenwerking te smeden.’
De hoop is deels gevestigd op hechtere banden met het mondiale zuiden, zoals India, Indonesië, Kenia, Brazilië, de Golfstaten. Daar past volgens de Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen ook een andere, meer bescheiden houding bij. ‘Een groot deel van de wereld zal ons niet met open armen ontvangen als wij met het vingertje wijzen en vanuit ons perspectief gaan vertellen wat er wel en niet goed is in landen. De relatie moet veel meer dan in het verleden gelijkwaardig zijn.’
Toch blijft de geschiedenis opspelen, al is het maar omdat geopolitieke rivalen van de EU daar baat bij hebben. ‘Rusland probeert voortdurend de onderbuik te bespelen van Afrikaanse landen’, aldus een Nederlandse diplomaat. Zeker de Baltische landen, die lang onder het juk van Moskou leefden, worden er volgens de diplomaat soms wanhopig van. ‘Ze zeggen tegen de Afrikaanse landen: waarom zijn jullie zo boos op ons? Wij hebben niemand gekoloniseerd, we zijn zélf gekolonialiseerd!’
Toch zijn de voortdurende fricties zeker niet alleen het resultaat van Ruslands gestook. De houding van Europa rondom Gaza heeft niet geholpen, erkenden Jetten en Berendsen. Bij veel landen leeft de overtuiging dat Europa uiteindelijk toch weer voor het ‘koloniale’ Israël koos en niet voor de onderdrukte Palestijnen. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu wreef tijdens de toespraak voor de VN nog eens extra zout in de wond: ‘Israël wordt door mensen in Engeland en Frankrijk beschuldigd van kolonialisme. Give me a break! Ze hebben het kolonialisme zelf uitgevonden.’
Zo blijft de diplomatieke zoektocht naar een alternatief voor de Pax Americana ook binnen de Verenigde Naties een weg vol kuilen. De middenmachten en hun kleinere bondgenoten mogen dan samenwerkingen smeden, de overheersende stem van de grootmachten blijft op tal van terreinen moeilijk te ontkennen, of het nu bij de oorlog in Oekraïne is, de escalerende situatie in de Golfregio of de ontwikkelingen rond AI.
De nuchtere analyse van de huidige staat van de Verenigde Naties viel ‘s avonds te horen in een achtergrondgesprek met een voormalige VN-topdiplomaat in de lobby van hotel The Westin. Europa zoekt nieuwe bondgenoten en ‘dat is goed en nodig’, stelde de diplomatieke veteraan minzaam vast. En soms kan het ook verschil maken als een relatief grote groep lidstaten zich ergens sterk voor maakt. Maar het blijft een strategie die uit nood geboren is.
In een paar staccato zinnen schetste de diplomaat het verdere speelveld. Rusland is al jaren een destructieve kracht binnen de VN. Amerika is alleen nog met zichzelf bezig en niet meer geïnteresseerd. China gebruikt de organisatie slechts als het in het eigen straatje past.
De middenmachten kunnen aan afzwaaiend secretaris-generaal António Guterres vragen hoe gering de manoeuvreerruimte wordt als de belangrijkste vetomachten binnen de VN zich zo opstellen. De Portugees combineerde een verleden als regeringsleider met ervaring als VN-functionaris; toch beet hij zijn tanden stuk op de grootmachten in de Veiligheidsraad. Bij het begin van de grootschalige invasie van Oekraïne weigerde Poetin hem zelfs ook maar te ontvangen, een vernedering die Guterres nooit meer helemaal te boven kwam.
Kregen de middenmachten – een term die de Canadese premier Mark Carney muntte – de afgelopen week niet al een vergelijkbare les in nederigheid? Terwijl de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties nog in volle gang was, organiseerden Trump en Xi hun eigen top, vergezeld door militaire bands en overvliegende gevechtsvliegtuigen.
In de ene Amerikaanse stad werd in toespraak na toespraak het multilateralisme bezongen, in de andere Amerikaanse stad toonde zich als een donkere wolkenkrabber de brute macht.
Source: Volkskrant