PISA-score De leesvaardigheid van Nederlandse jongeren is opnieuw verslechterd. Dat kan de toekomstige economische groei in de weg zitten, zeggen deskundigen. „Ik was bang dat mensen door zouden krijgen wat ik allemaal niet kon.”
Voormalig laaggeletterde Anita Mertens werkt nu als assistent op de afdeling IC in het Amphia ziekenhuis.
Een patiënt wassen is het hoogtepunt van haar dag. „Ik hoop dat er vandaag weer iemand gewassen moet worden”, zegt Anita Mertens (52) op de Intensive Care-afdeling van het Amphia ziekenhuis in Breda. „Het is geen schoon klusje, maar het geeft me zo’n dankbaar gevoel.” Mertens werkt nu twee jaar als assistent op de afdeling. Daarvoor werkte ze dertig jaar in de schoonmaak. Al die tijd was het haar droom om mensen te verzorgen, maar dat leek onmogelijk.
Om patiënten op de IC te mogen wassen, moet je op een basisniveau kunnen lezen, schrijven en rekenen. Je moet een opleiding doen tot helpende in de zorg en daarvoor taal- en rekenexamens halen. Je moet protocollen kunnen lezen, bijvoorbeeld over welke kleding je moet dragen om infecties te voorkomen, en voorraadlijsten om de bakken met materialen voor beademing bij te vullen met zuurstofslangen.
Op dat niveau lezen en schrijven kon Mertens tot twee jaar geleden niet. Het gaat om de vaardigheid om alledaagse teksten te lezen, zoals instructies en korte krantenartikelen. Op de basisschool moest ze van de docent steeds achterin de klas zitten. „Ik leerde niet snel en dat kostte de juf te veel tijd.” Ze liep een achterstand op die ze niet meer kon inhalen. De rest van haar leven had ze daar last van. Maar toen zag ze de vacature voor afdelingsassistent op de IC, met de mogelijkheid een opleiding te volgen als je de juiste diploma’s nog niet had.
„Eerst durfde ik niet te reageren.” De sollicitatiebrief moest ze al door iemand anders laten schrijven. „Ik was bang dat die opleiding te hoog gegrepen zou zijn”, zegt Mertens. Ze besloot daar tijdens het sollicitatiegesprek eerlijk over te zijn. Mertens werd aangenomen. De leidinggevende zag hoe gepassioneerd ze is voor de zorg. Ze deed anderhalf jaar over de opleiding die eigenlijk vier maanden had moeten duren. Ze moest een aantal keer herexamen doen voor Nederlands en rekenen.
Toch maakte Mertens uiteindelijk de stap naar complexer werk. En dat is waar de Nederlandse economie het nu en in de toekomst van moet hebben: complex werk, dat specialistische kennis vereist zoals dat van een verpleegkundige of ICT’er. En van werkenden die zich steeds kunnen aanpassen in een economie en arbeidsmarkt die door onder meer technologische ontwikkelingen complexer worden. Nederland moet immers een hoogwaardige kenniseconomie zijn om de welvaart te behouden en voorzieningen zoals de zorg betaalbaar te houden, stelde onder meer oud-ASML-topman Peter Wennink in zijn rapport uit 2025.
Cruciaal voor die kenniseconomie is een bevolking die goed kan lezen en schrijven. Maar de leesvaardigheid van Nederlandse middelbare scholieren verslechtert gestaag, bleek deze maand uit het PISA-rapport, een internationaal vergelijkend onderzoek onder vijftienjarigen in 91 landen. Inmiddels scoort 39 procent van de Nederlandse scholieren beneden het niveau dat noodzakelijk is om goed te functioneren op school en in de maatschappij. Zij lopen het risico het onderwijs laaggeletterd te verlaten.
Dat is zorgelijk. Hoe goed je kunt lezen bepaalt immers mede je toekomstige succes op de arbeidsmarkt, zegt Judith van Heeswijk. Ze is beleidssecretaris onderwijs en leven lang ontwikkelen voor werkgeversverenigingen VNO-NCW en MKB-Nederland. „Als je met beperkte basisvaardigheden van school komt, blijf je op een achterstand staan. Dan kun je niet maximaal gebruikmaken van je talenten.” Die achterstand moet je dan tijdens je vervolgopleiding of eerste baan inlopen. „Het is beter als het in de basis goed zit, zodat die reparaties later niet nodig zijn.”
Ook voor veiligheid is het op werk vaak cruciaal om etiketten en gebruiksaanwijzingen goed te kunnen lezen.
Leesvaardigheid is bovendien belangrijk voor ál het type werk. Ook voor praktisch werk waar je het misschien niet direct verwacht. „Denk aan de schoonmaak, waar medewerkers op een tablet moeten aangeven waar ze zijn geweest en wat ze precies hebben schoongemaakt”, zegt Hanneke Propitius. Ze is directeur van Stichting Lezen en Schrijven, die laaggeletterdheid probeert te voorkomen en te bestrijden. „Aan bezorgers die op een app de route moeten volgen. Of aan horecamedewerkers die certificaten voor voedselveiligheid moeten halen.”
Medewerkers die er op hun werk tegenaanlopen dat ze niet goed kunnen lezen, melden zich sneller ziek of nemen ontslag. Ze gaan daarnaast baankansen uit de weg, omdat ze denken dat ze het niet kunnen, zegt Van Heeswijk. „Dat is zonde van talenten en mogelijkheden voor die persoon zelf, maar ook van diens mogelijke bijdrage aan de arbeidsmarkt. We hebben een tekort aan mensen en hebben iedereen nodig die kan en wil werken.”
IC-afdelingsassistent Mertens ging jarenlang alle mogelijke baankansen uit de weg omdat ze niet goed kon lezen. „Ik heb eigenlijk dertig jaar stilgestaan.” Ze vindt het zonde van al die jaren. „Ik heb mijn dromen niet nagejaagd uit onzekerheid en schaamte. Ik was bang dat mensen door zouden krijgen wat ik allemaal niet kon. Ik hoorde ze al denken: zij schrijft als een kind van zes.” Op haar werk in de schoonmaak vroeg ze haar collega’s om overdrachten voor haar te schrijven. „Elke keer dat ik dat deed, voelde ik die schaamte weer.”
Niet goed kunnen lezen kan ook gevolgen hebben voor de veiligheid op de werkvloer. Stel dat je een nieuw productieproces wilt invoeren, zegt Propitius, dan is het van belang dat iedereen de instructies begrijpt. „Soms heb je te maken met geschreven instructies in een app. Als medewerkers die niet goed begrijpen, kunnen er onveilige situaties ontstaan.”
Dat overkwam Dennis Bos (44) uit Emmen. Hij werkte jarenlang als lasser en plaatwerker in metaalfabrieken en was tot zijn 39ste laaggeletterd. Een keer had hij een schriftelijke instructie gekregen om te toeteren vóór hij een kraan bewoog. Hij had die niet helemaal begrepen en toeterde pas toen de kraan al in beweging was. Het had niet veel gescheeld, vertelt hij, of „een collega was aan de kraan gespiest”.
Bos moest op zijn werk constant alles onthouden omdat hij niet goed kon lezen en schrijven. De standen van lasapparaten. De namen van alle materialen. Veiligheidsvoorschriften dus. „Ik was 24/7 bezig met alles proberen te onthouden”, vertelt hij. „Op een gegeven moment raakte ik daar zwaar overspannen van.” Hij zat meerdere keren in de ziektewet, de overspannenheid bleef terugkomen. „Dan zat mijn hoofd weer helemaal vol.” Inmiddels kan hij veel beter lezen en schrijven. Hij werkt bij de gemeente Emmen, waar hij brieven herschrijft zodat laaggeletterde mensen ze ook begrijpen.
Mensen die niet goed kunnen lezen, hebben vaak een minder gunstige positie op de arbeidsmarkt, zo is te lezen in het onderzoek uit 2023 onder leiding van de OECD naar onder meer de taal- en rekenvaardigheden van mensen van 16 tot en met 65 jaar, dat eens in de tien jaar wordt gedaan. Ze hebben minder vaak betaald werk dan mensen die op een hoger niveau kunnen lezen. Ook hebben ze minder vaak een vast contract en ontvangen ze vaker een uitkering. Hun inkomen is lager en ze zijn langer werkloos als ze hun baan verliezen.
Laaggeletterdheid kost de samenleving ruim 1,1 miljard euro per jaar, becijferde accountants- en adviesbureau PwC in 2018 in opdracht van Stichting Lezen & Schrijven. Ruim de helft van die kosten komt voor rekening van de laaggeletterden zelf: het zijn gemiste inkomsten, omdat ze met betere taalvaardigheden een (betere) baan hadden kunnen hebben. De rest van de kosten zijn voor de hele samenleving. Daar gaat het om lagere belastingopbrengsten en hogere uitkeringen en zorgkosten.
Een bevolking die steeds minder goed kan lezen, bedreigt dus de toekomstige economische groei van Nederland. Taalvaardigheid is medebepalend voor het concurrentie- en groeivermogen van de Nederlandse economie, zegt Van Heeswijk van VNO-NCW en MKB-Nederland. „De Nederlandse arbeidsmarkt heeft specialisten nodig, want complex werk is een belangrijk deel van onze economie.”
Neem de machinebouw, waar Nederland van oudsher goed in is. „Het bouwen van machines vergt complexe processen. Daarvoor heb je mensen met specifieke vaardigheden en specialismen nodig”, zegt Van Heeswijk. „Om specialist te worden, moet je best een aanloop nemen.” Eerst een mbo-4-opleiding bijvoorbeeld, en daarna moet je soms zelfs nog in je loopbaan doorleren voordat je echt specialist bent op een bepaald gebied. „Je wordt geen specialist als je basisvaardigheden niet goed op orde zijn.”
De arbeidsmarkt kan je zien als een plek waar mensen hun vaardigheden aanbieden en andere mensen die vaardigheden inkopen voor een bepaald bedrag, zegt hoogleraar Mark Levels. Hij werkt bij het onderzoekscentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van Maastricht University. Een beroep moet je volgens hem zien als een bundeltje taken. „Als je niet genoeg mensen op die markt hebt die die taken kunnen uitvoeren, moet je met noodoplossingen gaan werken. Je moet de baan aanpassen, mensen uit het buitenland halen, of mensen omscholen.”
Bovendien verandert de arbeidsmarkt snel door de invloed van kunstmatige intelligentie. Zeker 14 procent van de bestaande beroepen loopt een hoog risico om volledig geautomatiseerd te worden, berekende de OECD in 2019. „De invloed van AI op de arbeidsmarkt laat zich moeilijk becijferen”, zegt Levels. „De cijfers van de OECD moeten inmiddels weer aangepast worden, maar dit is een betrouwbare analyse die destijds rondging.”
Het is door de grote impact van AI bovendien nog belangrijker dat mensen op een kritische manier onderscheid kunnen maken tussen feiten en onwaarheden, zegt Roel van Steensel, hoogleraar leesgedrag aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hiervoor moet je goed kunnen lezen. „Large language-modellen als ChatGPT kunnen helpen om je werk beter en efficiënter te doen. Maar je moet wel weten hoe je het moet gebruiken. Ook omgaan met AI is een vaardigheid. Goed kunnen lezen is daarvoor een vereiste.”
Het is zorgelijk dat er straks misschien niet genoeg mensen zijn die complexe vaardigheden kunnen aanleren, vindt Levels. „We moeten immers geld verdienen om te kunnen investeren in de dingen die we belangrijk vinden. Denk aan de zorg. Dat geld moet verdiend worden, en dat kunnen we het beste in een kenniseconomie. Als die kenniseconomie niet functioneert, kunnen we die dingen niet doen.”
Mertens is dankbaar dat ze inmiddels veel beter kan lezen en schrijven. „Voorheen kon ik niet telebankieren. Ik wist niet wat een Tikkie was of hoe dat werkte, dat soort zaken regelde mijn man. Ik durfde het ook niet aan om het wel zelf te proberen. Nu durf ik het wel. Ik betaal tikkies en regel andere dingen online met de bank.”
„Kunnen lezen en schrijven vind ik een vorm van rijkdom. Het komt overal in je leven terug. Ik noem maar wat, een rekening van de Belastingdienst? Als je man wegvalt, zul je het ook zelf moeten doen. Je kan niet met je bankzaken naar de buurman. Ik ben erachter gekomen dat ik meer kon dan ik dacht. Ik denk dat iedereen meer in zich heeft dan die zelf denkt.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie