Macht Middelgrote landen probeerden tijdens de VN-top deze week hun onderlinge banden aan te halen. De werkelijke macht, met de ontmoeting tussen Trump en Xi, liet zich elders zien.
De 81e zitting van de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op het VN-hoofdkwartier in New York.
In een schemerige vergaderzaal van de VN stromen op maandagavond diplomaten en regeringsleiders binnen. De president van Kenia en de premier van Australië schuiven aan. Ministers uit India en Brazilië. Op het laatste moment glipt de premier van Barbados binnen. De premier van Canada, Mark Carney, ontbreekt. Zijn vlucht is vertraagd. In het midden zit António Costa, de voorzitter van de Europese Raad. William Ruto van Kenia schenkt een glaasje water voor hem in.
P4M heet de groep. Partners for Multilateralism.
De leiders van de middelgrote machten achter de tafel zien zichzelf als een mondiale reddingsbrigade. De wereld staat op het punt iets essentieels te verliezen, betogen ze. Het vermogen om in gezamenlijk overleg tot oplossingen te komen wordt ondermijnd. Hun idee: wacht niet totdat alle 193 landen van de VN het eens zijn, maar vorm coalitions of the willing. Als hun missie faalt, weten ze, maken de grootmachten straks helemaal de dienst uit en hebben alle anderen het nakijken.
De macht van de middle powers is dé geopolitieke trend van 2026, met de welbespraakte Mark Carney als boegbeeld. Hij riep middelgrote machten in januari op een vuist te maken en dwong respect af door de confrontatie aan te gaan met zijn agressieve onderbuur Donald Trump. Tegen de Financial Times zei Carney: ,,In mijn ervaring is in een crisis het geluk met de moedigen.” Kunnen de middelgrote machten tegenwicht bieden aan de grootmachten die agressief eigen belang najagen, bondgenoten onder druk zetten en internationale afspraken negeren?
Woensdag ontving de ene grootmacht de andere. President Donald Trump verwelkomde de Chinese president Xi Jinping met bommenwerpers, rode loper en volksliederen. Het was de opmaat tot internationaal overleg zoals Trump dat graag ziet: machtige mannen onder elkaar.
Xi vloog naar Washington, één dag na de opening van de Algemene Vergadering van de VN waarvoor tientallen staatshoofden en regeringsleiders jaarlijks naar Manhattan reizen. Xi maakte géén tussenstop in New York. De symboliek kon niemand ontgaan. Op de VN wordt gepraat, voor de macht moet je elders zijn.
Op de agenda van Trump en Xi stond onder andere de toekomst van AI, het nieuwe geopolitieke strijdperk. De VS en China zijn de koplopers in de nieuwe technologie die een fraaie nieuwe wereld belooft maar die, volgens de makers, ook immense risico’s met zich mee brengt.
Sam Altman van OpenAI en Dario Amodei van Anthropic hielden in de VN-Veiligheidsraad dan ook een pleidooi voor internationale regels. Amodei noemde AI het grootste mondiale veiligheidsrisico van dit moment en pleitte voor ‘beperkte’ internationale afspraken, zoals een verbod op het gebruik van AI bij de productie van biologische wapens.
Mondiale regulering is precies wat Trump niet graag ziet. Dinsdag zei hij in de VN dat de VS elke poging tot controle op AI afwijzen. Wel stelde hij voor om AI om te dopen tot Super Intelligence (SI). Hij riep regeringsleiders op dat ook te doen. ,,Eens kijken hoeveel macht ik heb.”
De doorbraak van AI is uit geopolitiek oogpunt beroerd getimed. De VS en China zien niets in afspraken, multilateraal overleg zit in het slop en de VN waggelen al jaren van crisis naar crisis.
Elk jaar dringt zich weer de vraag op of het nuttig is naar de opening van het vergaderseizoen in New York te gaan. Een paar dagen per jaar zijn de VN het decor van een populair xxl-netwerk-event voor diplomaten en politici. Dit jaar spraken vertegenwoordigers van Iran en de VS elkaar. De ministers van Buitenlandse Zaken van de VS en Rusland, Rubio en Lavrov, zochten elkaar op. Achter gesloten deuren werd gesproken over vrije doorvaart in de Straat van Hormuz en het risico van voedselschaarste.
De opgewekte kermisdrukte van de VN-week staat in schril contrast tot de conditie van de VN zelf. Er woeden op dit moment rond 65 gewapende conflicten waar de officiële hoeder van vrede en veiligheid vrijwel geen antwoord op heeft. Geldgebrek is er chronisch. Diplomaten zitten in de Algemene Vergadering op stoelen met gescheurde bekleding. Het staakt-het-vuren in Gaza werd vorig jaar geregeld buiten de VN om.
Vorig jaar september, bij de tachtigste verjaardag, verkeerden de VN in een existentiële crisis. De genocide in Gaza werd in New York gevoeld als een verpletterende nederlaag. Sommige diplomaten vreesden bovendien dat Donald Trump helemaal uit de VN zou stappen. De VS zegden hun lidmaatschap niet op, al trok Trump de VS terug uit 31 VN-organisaties.
De Trump-shock lijkt in de VN-bubbel nu enigszins weggeëbd. Washington werkte een deel van zijn betalingsachterstand aan de VN weg. Diplomaten zien de betaling als bewijs dat Trump niet zal weglopen. De sfeer is daarom, taxeren insiders, dit jaar marginaal beter dan vorig jaar. De VS geven in stilte ook weer een beetje geld aan humanitaire programma’s.
,,Vorig jaar lagen de VN aan de hartbewaking, nu liggen ze op de trauma-afdeling”, zegt Richard Gowan, VN-watcher van de International Crisis Group.
Trump draagt de VN niet ten grave, maar hij trekt zich er ook niets van aan. De ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro en de aanval op Iran waren flagrante schendingen van de internationale regels.
Trump veegt niet alleen de vloer aan met de regels van de VN, deze week kwam hij er op de VN ook nog over opscheppen. Waar anderen praten had hij gehandeld, zei hij. Hij vatte zijn wereldbeeld puntig samen in één zinnetje over de oliereserves van Venezuela waar de VS nu makkelijker toegang tot hebben: aan de overwinnaars, de buit. In de VN staat dat gelijk aan ketterij.
De misère van de VN is niet begonnen bij Donald Trump. De VN discussiëren al sinds de oprichting over zichzelf. Gemakkelijk was het nooit, de afgelopen tien jaar gleden de VN van het ene dieptepunt naar het volgende.
In 2016 was de wereld in de ban van een burgeroorlog in Syrië en terreuraanslagen in Parijs, Brussel en Nice. Toch waren de VN niet bevangen door defaitisme. Het klimaatakkoord van Parijs was net gesloten en de wereld had zijn idealisme ook nog eens in zeventien duurzaamheidsdoelen gegoten.
De flair ging snel verloren. Europa werd in beslag genomen door Brexit. Het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU was een gevoelige klap voor het geloof in internationale samenwerking. President Obama werd afgelost door Donald Trump die niets moest hebben van internationale afspraken tussen meer dan twee landen. En hij wilde al helemaal niet optreden als de hoeder van de VN, een Amerikaanse vinding die met Amerikaanse macht en veel Amerikaans geld decennia op de rails was gehouden.
De VS gaven het leiderschap van het multilaterale overleg uit handen. China werd intussen steeds machtiger en Rusland steeds agressiever. Het Westen veroordeelde Poetins grootschalige invasie in Oekraïne, maar deed tot grote woede van landen in Afrika en het Midden-Oosten later niets om de genocide in Gaza te stoppen. De oorlog in Soedan is inmiddels in het vierde jaar.
De vraag is daarom waar de neergang stopt. Wie gaat het multilaterale overleg en de organisatie die erbij hoort redden?
Toen de VS als grootste geldschieter bij het aantreden van Trump de organisatie in de knel brachten door de geldkraan dicht te draaien, was niemand bereid het gat op te vullen. China niet en ook Europa niet, constateert Gowan. ,,Er zijn nog steeds diplomatieke initiatieven en mensen gaan naar vergaderingen, maar niemand heeft een strategie voor de VN in deze periode van geopolitieke chaos. Men houdt de VN met één hand draaiende, terwijl de aandacht op iets anders is gericht. De crisis is het nieuwe normaal.”
De langdurige en weinig transparante verkiezing van een nieuwe secretaris-generaal die op 1 januari António Guterres moet aflossen werkt ook als een excuus om moeilijke discussies vooruit te schuiven.
De nieuwe chef wacht een bijna onmogelijke taak. De VN, zegt een diplomaat, doen te veel en niets echt goed. De VN moeten dus kiezen, maar dat is moeilijk omdat achter elke VN-organisatie, achter elk VN-initiatief een politiek belang schuilgaat. Eigenlijk moeten de VN zich afvragen waarin ze kunnen uitblinken. Ontwikkelingssamenwerking, een van de VN-pijlers, kunnen landen bijvoorbeeld ook buiten de VN om regelen. Maar in conflicten kunnen alleen de VN een neutrale bemiddelaar zijn.
Van de nieuwe leider wordt dan ook verwacht dat hij/zij de VN weer een diplomatieke rol laat vervullen. Gowan van de Crisis Group relativeert: de vijf vetomachten (VS, Rusland, China, VK en Frankrijk) hebben stilletjes een voorkeur voor een manager die de organisatie saneert.
En dan zijn er dus de democratische middle powers. Hun hernieuwde zelfvertrouwen in de stijl van Carney klinkt goed, maar zullen ze ook slagvaardige coalities vormen?
Premier Rob Jetten denkt van wel. ,,Landen in Azië en Afrika kijken naar Europa, Canada en Australië met de vraag: gaan jullie wat doen, kunnen we aanhaken?”, zei hij tegen verslaggevers op de VN. ,,Ook die landen voelen dat oude bondgenootschappen voor hen niet meer zoveel betekenen. Je ziet het ook aan landen in het Midden-Oosten die lang op de VS hebben gebouwd, door de oorlog in Iran met de neus op de feiten zijn gedrukt en nu met ons een nieuwe volwassen relatie willen aangaan.”
Middle powers kunnen onderlinge banden aanhalen om op den duur minder afhankelijk te worden van een agressieve supermacht. Maar, waarschuwt een VN-diplomaat, ook middelgrote machten hebben vaak botsende belangen en de vraag is of ze elkaar te hulp schieten als het er écht op aankomt.
Een testcase heeft zich al aangediend: de Amerikaanse aanval op het in Den Haag gevestigde Internationaal Strafhof. Washington heeft medewerkers van het Hof al op de sanctielijst gezet en probeert landen ervan te overtuigen zich uit het Hof terug te trekken. Bovendien zouden de VS van plan zijn het Hof met sancties volledig plat te leggen.
De Nederlandse diplomatie maakt overuren om een frontale aanval op het Hof af te wenden. Jetten wierf in New York steun bij andere landen voor het Hof en riep Trump meermaals op het Hof te sparen en de relatie tussen Europa en de VS niet nog meer onder druk te zetten.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie