De afwezigheid van christelijke dogma’s zoals de erfzonde, de Drie-eenheid en de incarnatie betekent niet dat er binnen de islam geen fundamentele vragen over God, openbaring, mens en werkelijkheid zijn besproken.
Afgelopen weekend las ik een recensie in de Volkskrant van wetenschapsjournalist Marcel Hulspas over De vele werelden van de islam, van hoogleraar moderne geschiedenis James McDougall. De ondertitel van dat boek verraadt een wereldomvattende benadering: Een mondiale geschiedenis. Eerder dit jaar werd al Erfgoed van Europa: hoe de islam onze geschiedenis smeedde gepubliceerd, van hoogleraar Spaanse cultuur en historie Elizabeth Drayson.
Het begint op een kentering te lijken. Na vele eeuwen aan polemische en demoniserende boeken over de islam door westerse auteurs, lijkt het er nu op dat steeds meer westerse deskundigen de pen oppakken om vanuit hun expertise over de islam te schrijven.
Over de auteur
Bilal Ben Abdelkarim is auteur van het boek Van Dankbaar naar Strijdbaar: Emancipatie als antwoord op extreemrechts populisme.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Helaas kom je in deze recensie weinig tot niets te weten over het boek van McDougall, maar lees je vooral wat de recensent van bepaalde thema’s vindt – thema’s die de auteur ‘verkeerd’ zou hebben begrepen.
Het vergt heel wat flexibiliteit en empathisch vermogen om met de recensent mee te gaan als er met onwaarheden wordt gestrooid. Een van de passages waarin ideologie de voorkeur krijgt boven aanwijsbare feiten, is die over het verschil tussen de islam en het christendom. McDougall schrijft over het gegeven dat de islamitische wereld en het Westen elkaar wederzijds beïnvloeden. Hulspas stelt echter dat er enorm veel verschillen zijn tussen de twee religies, en dat McDougall dit niet genoeg laat blijken.
De kop spreekt dan ook boekdelen: ‘De vele werelden van de islam’ doet zijn best om het duale beeld van christendom vs. islam te ontkrachten.’ Volgens Hulspas wordt de grote reden achter deze botsing niet benoemd, dus doet hij dat wel even. Ik citeer: ‘De oorzaak achter het onbegrip zit ’m in een wezenlijk verschil tussen de islam en het christendom. Vergeleken met het christendom heeft de islam twee dingen niet. Ten eerste kent hij geen theologie van enige betekenis. Er is één God, één Profeet en een heilig boek. Opvattingen als het bestaan van de erfzonde, een mens die ‘zoon van God’ is en de heilige Drie-eenheid, zaken die in het christendom hebben geleid tot een ondoordringbaar woud aan theologische speculaties, ontbreken. Moslims kunnen eindeloos discussiëren over allerlei rituelen en regels, maar ze kennen geen echte theologische geschillen.’
Dat is een behoorlijk wereldvreemde kijk op de zaken. Want waarom zou een gebrek aan christelijke dogmatiek betekenen dat er geen sprake zou zijn van islamitische theologie?
Hulspas suggereert daarnaast – en dat is nog kwalijker en schadelijker – dat het voor moslims moeilijk zou zijn om Al Qaida te veroordelen, omdat de daden van terreurgroepen ‘niet on-islamitisch zouden’ zijn.
Filosofiedocent Joris Verheijen schreef al op LinkedIn dat dit niet klopt, aangezien een keur aan moslims en islamitische leiders deze terreur als on-islamitisch beschouwen en die ook vanuit de islamitische theologie afkeuren. Verheijen stelt dat Hulspas met deze logica moslims indirect een deel van de verantwoordelijkheid toeschuift voor de toenemende islamofobie.
Terug naar het vermeende gebrek aan islamitische theologie van enige betekenis. Die theologie is echter niet te missen. Er zijn genoeg boeken te vinden van islamologen, arabisten, filosofen, schrijvers en andere denkers die de islamitische theologie behandelen. Waar zou de opleiding islamitische theologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam anders uit bestaan?
Er is een eeuwenlange traditie van theologische geschillen in de islam. Dit wordt ilm al-kalam genoemd, doorgaans vertaald als een discipline binnen de islamitische theologie. De islam kent bovendien een enorme intellectuele geschiedenis met een breed terrein aan onderwerpen. De diepere inhoudelijke zaken in de islam worden daarin besproken op basis van ratio en argumentatie. Een fundamentele discussie tussen theologen ging bijvoorbeeld over de vraag of de Koran geschapen of ongeschapen is.
Deze vraag bleef ook niet beperkt tot boeken en theoretische debatten, maar leidde in de 9de eeuw tot een heuse inquisitie. Geloofde je er niet in dat de Koran geschapen was, dan vloog je de gevangenis in. Deze periode staat inmiddels bekend als de Mihna, waarin de rationalistische leer van de Moetazilieten de staatsgodsdienst was.
Het moetazilisme stond voor een stroming waarin de rede een belangrijke rol speelt bij de interpretatie van koranverzen en overleveringen van profeet Mohammed. Volgers van deze stroming zien de Koran als een geschapen boek; enkel Allah zélf is ongeschapen.
Het moetazilisme onderscheidt zich omdat de de rede er een zelfstandige rol inneemt bij het kennen van bepaalde religieuze en morele waarheden. De openbaring bleef van fundamenteel belang, maar bepaalde waarheden waren ook door middel van de rede te bereiken.
Hiertegenover staan weer andere stromingen die de Koran als absoluut ongeschapen beschouwen, aangezien het Gods woord is – en dus ongeschapen. Volgens de Atharieten is de menselijke rationaliteit niet in staat om het Goddelijke volledig te doorgronden en dient men zich te houden aan de woorden in de Koran, de Hadith en het voorbeeld van de profeet (de Soenna) en de eerste generaties moslims (de Salaf). Hier zie je doorgaans een strikte lezing van de heilige teksten.
Tussen deze uitersten bevinden zich meerdere denkrichtingen, die zich bezighielden met allerlei theologische vragen. Is Allah identiek aan Zijn eigenschappen? Hoe verhoudt voorbeschikking (Al Qadr) zich tot de vrije wil? Kan de menselijke rede Allah kennen zonder openbaring? Hoe verhouden Gods almacht en menselijke verantwoordelijkheid zich tot elkaar? Kan de menselijke rede zelfstandig goed en kwaad kennen?
De afwezigheid van christelijke dogma’s zoals de erfzonde, de Drie-eenheid en de incarnatie betekent dus niet dat er binnen de islam geen fundamentele vragen over God, openbaring, mens en werkelijkheid zijn besproken.
Ik heb voor nu slechts enkele soennitische theologische stromingen benoemd, en er zijn daarnaast natuurlijk ook nog sjiitische theologische stromingen. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de geschillen tussen islamitische filosofen en theologen. Denk aan het bekende filosofische debat tussen Al Ghazali en Averroes (Ibn Rushd) in de 11de eeuw, toen Al Ghazali De verwarring van de filosofen schreef en Averroes reageerde met De verwarring van de verwarring.
Er zijn nog vele werelden te ontdekken.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant