Mensenrechtenactivist Ales Bialiatski zat jarenlang in een strafkamp in Belarus en werd vrijgelaten in ruil voor Amerikaanse sanctieverlichting. Hoe blij hij ook is met zijn vrijheid, die sancties leveren wel iets op, zegt de Nobelprijswinnaar. ‘Belarus is kwetsbaarder dan Rusland.’
Mensenrechtenactivist Ales Bialiatski kwam onlangs vrij uit een strafkamp in Belarus dankzij een afspraak tussen de VS en het regime in Minsk. Moet de EU ook sancties verlichten in ruil voor de vrijlating van politieke gevangenen? Eerst moet de repressie worden gestopt, vindt Bialiatski. ‘Anders blijven mensen elkaar in de gevangenis aflossen.’
Als Nobelprijswinnaar Ales Bialiatski een winkel binnenloopt, voelt hij zich verloren. Dan ziet hij de variëteit aan producten en weet hij zich geen raad. In strafkamp nummer 9 in het oosten van Belarus hoefde hij nooit keuzes te maken. ‘Je kreeg wat je kreeg’, zegt de prominentste Belarussische mensenrechtenactivist.
‘Hetzelfde met de metro. Als ik de metro binnenga zijn er zo veel mensen, dan ben ik een beetje bang voor de menigte. Maar tegelijk ben ik heel blij met de simpele dingen: de zon, de geur van gras.’
Bialiatski (64) zat vierenhalf jaar gevangen in een strafkamp in Belarus. Hij werd in 2021 opgesloten wegens zijn mensenrechtenwerk in de nasleep van de massale protesten tegen president Aleksandr Loekasjenko. Zijn organisatie Viasna verzamelde meer dan duizend getuigenissen over martelingen van demonstranten door de Belarussische veiligheidsdiensten en deed uitgebreid verslag van de ongekende repressie waarmee Loekasjenko de protesten beëindigde. Terwijl Bialiatski in een strafkamp zat, afgesloten van contact met de buitenwereld, won hij in 2022 de Nobelprijs voor de Vrede.
Afgelopen december kwam Bialiatski vrij dankzij een overeenkomst tussen de Amerikaanse regering en de regering van Loekasjenko, waarbij de VS sancties afbouwden in ruil voor de vrijlating van bepaalde politieke gevangenen. Nu, tien maanden later, is Bialiatski naar eigen zeggen ‘alweer een beetje gewend’ aan vrijheid.
‘Ik voel me goed’, zegt hij tijdens een bezoek aan Amsterdam voor een lezing over vrijheid in debatcentrum De Balie. Lachend: ‘Veel beter dan in de eerste dagen na mijn vrijlating. Het is moeilijk om woorden te vinden voor hoe het is als je vastzit. Als je vrijkomt, is het alsof je in een andere wereld komt, alsof je op Mars landt. In het kamp ben je erg beperkt, je hebt geen medische verzorging, geen normaal eten, je kunt niet vrij spreken met andere gevangenen. Zelfs het licht is niet normaal.
‘Ik ben blij dat ik nu in Oslo woon, met mijn vrouw. Ik merkte gelukkig ook dat mijn team (van zijn mensenrechtenorganisatie Viasna, red.) al buiten het land zat en op mij wachtte. Er stond een hele organisatie klaar.’
U had al ervaring met gevangenschap in Belarus. Van 2011 tot 2014 zat u ook vast. Hoe werd u ditmaal behandeld?
‘Vaak had ik een gevoel van déjà vu. Dat ik terug was op de plek waar ik zeven jaar eerder had gezeten. Het grootste verschil was dat ik de eerste keer de enige politieke gevangene was. Nu waren tussen de veertig en vijftig van de duizend gedetineerden in mijn strafkolonie politieke gevangenen. Soms meer, soms iets minder, het aantal veranderde voortdurend. Maar er was een soort gemeenschap van politieke gevangenen.
‘De kampleiding verbood ons met elkaar te communiceren, dat werd bestraft. Maar toch vonden we manieren om elkaar te ondersteunen – en chocola te delen, of thee en nieuws. (Grinnikend:) Underground relations. Het besef dat er andere mensen zijn zoals jij maakte de gevangenschap psychisch makkelijker te dragen.’
U zei dat het licht anders was in het strafkamp.
‘Ik zat meer dan twee jaar in een cel waarin geen natuurlijk licht binnenviel. De laatste zes maanden zat ik in een isoleercel met een klein raampje dat was bedekt met plastic. Het was voortdurend vochtig, nat. Net als de muren. (Lachend:) Er groeiden paddenstoelen. Veel schimmel, geen frisse lucht. Daar zat je zonder onderbreking. In de andere cellen in het kamp moest je dagelijks acht uur werken. Daarna ben je zo moe dat je weinig meer kunt doen.’
U heeft eens gezegd: zij die het meest van vrijheid houden, worden er vaak van beroofd. Hier beschouwen veel mensen vrijheid als een gegeven, niet iets waarvoor je hoeft te strijden. Wat is uw boodschap aan hen?
‘Je moet je vrijheid koesteren, in stand houden en ervoor vechten. In sommige situaties kun je haar makkelijk kwijtraken. In Belarus hadden we in de jaren negentig dat gevoel van vrijheid en democratische verandering. We dachten dat we de Europese weg kozen, maar we raakten die makkelijk kwijt.
‘Dat kan overal gebeuren. Als populisten aan de macht komen en beloven dat je problemen snel worden opgelost, dan zit je op een kritiek moment. En dat is toch wat we zien in sommige Europese landen. Dan moet je opletten.’
Andere vrijgelaten politieke gevangenen zeiden tegen ons dat ze deportatie uit Belarus ervaren als een ‘tweede straf’. Ze voelen zich niet volledig vrij omdat ze niet naar huis kunnen.
‘Ik voel mezelf vrij. Mijn familie is buiten Belarus, dus de autoriteiten hebben geen middelen om me onder druk te zetten. Maar de autoriteiten vergeten ons niet, wat ook betekent dat we het juiste doen. Zo kwam ik erachter dat ze deze zomer een nieuwe strafzaak tegen mij zijn gestart in Belarus. Wat ook is toegenomen, is transnationale repressie. Tegen Belarussische mensen die politiek actief zijn in andere landen worden ook strafzaken gestart.
‘In april is de European Humanities University in Vilnius, in buurland Litouwen, tot extremistische organisatie bestempeld. Nu zijn niet alleen de vele Belarussen die daar studeren strafbaar, maar ook de ouders die betalen voor hun onderwijs. We hebben bewijs van meer dan tweehonderd gevallen waarin de politie naar de families van studenten kwam en huiszoekingen deed.’
In 2020 was er een enorme vrijheidsbeweging in Belarus, veel groter dan ooit gezien in Rusland. Honderdduizenden mensen gingen maandenlang de straat op. Hoe verklaart u het verschil tussen deze landen?
‘Belarus is nu 35 jaar onafhankelijk. Loekasjenko is een groot deel daarvan aan de macht geweest en heeft Belarus tot een halve kolonie van Rusland gemaakt, maar de mensen zijn verschillend. Belarussen willen zich absoluut niet aansluiten bij de oorlog tegen Oekraïne.
‘Hoewel de revolutie van 2020 helaas niet goed eindigde en veel mensen moesten vluchten, is de situatie voor Loekasjenko nu erg ingewikkeld, want mensen haten hem. Veel burgers uit Belarus hebben gereisd of gestudeerd in Europa. De banden met Europa zijn veel hechter in Belarus dan in Rusland. Die nabijheid van Europa en de EU heeft invloed. Loekasjenko is gekozen door een post-Sovjet-maatschappij. Nu is de maatschappij zelf veranderd, democratischer geworden, maar de autoriteiten niet.’
Over Russen wordt vaak de vraag gesteld waarom ze niet in opstand komen tegen de oorlog en hun regering. Vaak wordt dan ook naar de rol van propaganda gewezen.
‘De Russische samenleving is imperialistischer. Niet veel mensen zijn democratisch geworden, misschien met uitzondering van sommigen in Moskou en Sint-Petersburg. Daarbuiten zie je vooral bos. Veel Russen beschouwen het uiteenvallen van de Sovjet-Unie als een persoonlijke tragedie. Wij niet. De Russische propaganda besteedt veel aandacht aan die imperialistische opvattingen. Dat Rusland een groot en sterk land is. Belarussen halen daar hun schouders over op. Dat is niet ons verhaal. Maar ik moet toegeven dat de Russische propaganda erg sterk is.’
Sinds de verkiezingen van 2020 heeft de repressie in Belarus ongekende proporties aangenomen. Uw organisatie Viasna is altijd de betrouwbaarste bron geweest van informatie over de mensenrechtensituatie in het land. Wat kunt u zeggen over de huidige situatie?
‘De situatie is heel slecht. De repressie neemt niet af. Volgens onze bronnen zijn er nu ongeveer duizend politieke gevangenen. Maar we weten dat de autoriteiten informatie achterhouden, misschien in verband met onderhandelingen met de Amerikaanse regering. Dus het zijn er meer. Het hoofddoel is nog altijd: de macht behouden, koste wat kost.’
U dankt uw vrijheid aan een overeenkomst tussen Loekasjenko en de regering-Trump. Vorige week liet Loekasjenko weer 25 politieke gevangenen vrij, waarna de VS twee Belarussische staatsbedrijven van hun sanctielijst haalden die Loekasjenko’s regime van inkomsten voorzien. De Europese aanpak is anders, namelijk maximale druk uitoefenen op het regime. Moeten Europese landen daaraan vasthouden, of moeten ze het Amerikaanse voorbeeld volgen?
‘Enerzijds ben ik natuurlijk blij dat ik vrij ben, net als sommige van mijn collega’s. Maar wat schiet je ermee op als iemand wordt vrijgelaten en in diens plaats een ander wordt opgesloten? Het eerste wat ik na mijn vrijlating zei tegen John Cole, de Amerikaanse gezant voor Belarus, is dat we de repressie moeten stoppen. Anders blijven mensen elkaar in de gevangenis aflossen.
‘Belarus is kwetsbaarder en afhankelijker van de EU dan Rusland. Met sancties kunnen we echt resultaten boeken. Bovendien is Belarus in de oorlog een bondgenoot van Rusland. Er is geen reden om met sancties te stoppen. De EU moet zich niet overhaasten, en samen met de democratische oppositie van Belarus werken aan de vrijlating van alle politieke gevangenen en een einde aan de repressie. Ik ben bereid om persoonlijk met Loekasjenko te praten. (Lachend:) Ik vraag me wel af of ik hem dan de hand moet schudden. Ik heb daar weleens dromen over.’
Kan Poetin Belarus dwingen een grotere rol te spelen in de oorlog tegen Oekraïne?
‘De samenleving in Belarus is tegen de oorlog. Loekasjenko begrijpt dit. Als Belarus zich bij de oorlog zou aansluiten, zou Loekasjenko de controle over de bevolking verliezen.’
Heeft hij nog wel de macht om beslissingen te nemen in Belarus?
‘Die is beperkt, maar hij heeft die nog wel. Hij helpt Poetin op allerlei manieren om maar niet aan de oorlog deel te nemen. Neem al die provocaties aan de grens met Litouwen, Letland en Polen, zoals de georganiseerde migratie. Daarbij krijgen mensen uit het Midden-Oosten en Afrika visa uit Rusland en Belarus, worden ze per vliegtuig in Belarus afgezet en over de grens naar de buurlanden gestuurd. Het is duidelijk dat dat allemaal in opdracht van het Kremlin gebeurt. Niet alleen Europese democratische landen verenigen zich. Dictators verenigen zich ook. Ze zijn afhankelijk van elkaar.’
Tijdens uw eerste gevangenschap vertelde een van uw trouwste collega’s, Taciana Reviaka, ons dat het werk psychologisch erg zwaar was. ‘Achttien jaar strijd, geen resultaat’, zei ze. Nu zijn we veertien jaar verder en is de repressie alleen maar erger geworden. Hoe vindt u de kracht om door te gaan?
‘Toen ik met activisme begon, leefden we nog in de Sovjet-tijd. Je moest met honderden mensen praten om één gelijkgestemde te vinden. Nu zijn er miljoenen gelijkgestemden. De maatschappij is veranderd. Ons werk heeft daaraan bijgedragen en daar ben ik heel trots op.
‘Tot 2020 wisten we dat niet. We werkten in een grijs gebied. Er waren geen meetinstrumenten die ons konden vertellen of mensen waren veranderd. Wat er in 2020 gebeurde met de massale protesten tegen Loekasjenko, liet zien dat mensen werkelijk veranderd zijn. Dat inspireerde me toen enorm, maar ook gedurende mijn hele gevangenschap. Het gaf me het gevoel dat alles goedkomt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant