Een klein jaar na de vrij genadeloze biografie van Joost Zwagerman verschijnt de brievenbundel Lieve Joost, die je kunt lezen als een weerwoord daarop. Krijgt de eens zo geliefde schrijver er ook zijn lezers mee terug?
is schrijver en chef van Zondag, het essay- en boekenkatern van de Volkskrant.
God, Joost Zwagerman. Wat is hij dood. Doder dan andere schrijvers die zijn overleden, bedoel ik.
Hoe leg ik het uit? Dit klinkt te lomp. Toen hij overleed, meteen in de eerste dagen, misschien al de eerste uren toen aan talkshowtafels zijn leven werd gewogen, begonnen mensen te verkondigen dat Zwagerman, de literaire honderdpoot, boven alles dichter was geweest.
Roeshoofd hemelt (2005) werd genoemd, of een van zijn eerste bundels uit de late jaren tachtig, De ziekte van jij.
In de rubriek ‘Reputaties’ kijken we hoe de betekenis van denkers en kunstwerken, van schrijvers en hun personages kantelt en evolueert.
Ik wil direct erkennen dat wat ik hier pijnlijk aan vond misschien meer over mij zegt dan over de mensen die in de media over Zwagerman spraken. Maar: Zwagerman verkocht honderdduizenden exemplaren van romans als Gimmick!, Vals licht en De buitenvrouw, een hele generatie scholieren haalde haar mondeling Nederlands op zijn romans. Zijn essays over vooral Amerikaanse literatuur vulden katernen in elk weekblad en elke krant.
Maar het was alsof maar weinigen daar met bewondering over wilden spreken. Te mainstream, misschien, te DWDD. Te middelbareschoolleeslijst. Alsof je daarmee geen Bourdieu-punten kon scoren, geen cultureel kapitaal kon winnen. Of: mensen vonden die essays en romans niet goed genoeg. En dus grepen ze, om toch iets positiefs te zeggen, naar poëziebundels die, relatief gezien, door een enkeling waren gelezen.
En toen bracht Maria Vlaar het uitbundige, productieve, bevlogen leven van Zwagerman bij elkaar in haar eind vorig jaar verschenen Zwaag – De zeven levens van Joost Zwagerman. In de Volkskrant werd Vlaar geïnterviewd en in de kop bij het stuk werd Vlaar geciteerd: ‘Joost bleef een angstig burgermannetje.’
We kregen er een brief over van een lezer die dat citaat hatelijk vond. Misschien was het onze fout, hadden we het niet in de kop moeten zetten. Maar Vlaar schreef niet als aangewezen ambassadeur van het werk, maar als een scherpe, om niet te zeggen vrij genadeloze biograaf. De Zwagerman die ze uit haar enorme materiaal peurde was ambitieus, ja, energiek, maar ook statusgericht, opvliegend, zelfmedelijdend, opscheppend, querulant, brouillerend, vreemdgaand, et cetera. Haar bewijsmateriaal kwam op 750 pagina’s redelijk overweldigend over.
Dit gaat zijn werk niet weer tot leven wekken, dacht ik al lezende. De biografie haalde de Bestseller 60 niet. Al die honderdduizenden lezers die hij had gehad – waar waren ze gebleven?
Nadat ik een stuk over Zwaag had geschreven, werd ik er overal op aangesproken door mensen die hem hadden gekend. ‘Tja’, zeiden ze meestal, ‘Zwagerman’, en dan schudden ze mistroostig het hoofd.
De tragiek die ze waarnamen was al die razende ambitie, en dan uiteindelijk zo’n verdrietig einde.
‘Inderdaad een burgermannetje’, zeiden een paar, en dan schudde ik op mijn beurt mijn hoofd en dacht ik aan die ene kop, want ik vind het zo burgerlijk anderen voor burgerlijk uit te maken.
Nu is er dan een nieuw hoofdstuk in het naleven van Zwagerman: Lieve Joost, 27 brieven van vrienden aan hun Joost, samengesteld door acteur Thom Hoffman en literair agent Paul Sebes, en verschenen bij Hollands Diep (176 pagina’s; € 23,99).
Het is geen expliciet Vlaar-weerwoord, wel een impliciet.
Dat expliciete weerwoord kwam al van gepensioneerd uitgever Joost Nijsen, in deze krant, net toen de biografie verscheen. ‘Ik, en met mij vele anderen, hebben een Andere Joost gekend.’ In NRC schreef Stine Jensen gelijktijdig een column waarin ze Vlaar prees, maar haar boek niet kon rijmen met haar eigen vrolijke ervaringen met Zwagerman.
De vraag is dan: overtuigt Lieve Joost in de wens een andere, lievere Joost neer te zetten?
Jessica Durlacher schrijft (het mooiste, pijnlijkste en volledigste stuk) over zijn lach, zijn enthousiasme, hoe hij het leven leuker en groter maakte. ‘De wereld werd een wild geheel door onze gesprekken, interessanter, maffer, soms zelfs kloppender, een geheel waarin ik me door jou meer thuis voelde dan ik voor jou had gedaan.’
Frits Wester groeide met hem op. ‘Twee eigenwijze jongens uit Alkmaar. (…) Jij wilde naar het Boekenbal en ik naar het Binnenhof. We flikten het toch maar, Joost.’
Oek de Jong herinnert zich een eerste ontmoeting: ‘Het viel me op hoeveel uitstraling je had – iedereen keek naar je, geboeid. Het is of de tijd toen een ogenblik stilstond, of mijn brein een foto nam.’
Paul Sebes: ‘O, de RoXy, onze geliefde RoXy! We vertelden elkaar sterke verhalen over wie we er ontmoet hadden en wat we er zoal uitgevroten hadden.’
Peter Buwalda: ‘Als ik terugdenk aan de avonden bij jullie of bij ons thuis, zie ik een reus de woonkamer binnenkomen, grotere ledematen dan andere stervelingen, een groter hoofd, grotere cadeaus ook in je hand, gesigneerde koffietafelboeken…’
Nee, het overtuigt niet. Jawel, de stukken zijn zeker oprecht. Maar als je Zwaag leest, krijg je niet het gevoel dat Zwagerman geen vrienden had. Vrienden maken was het probleem niet. Vrienden behouden, dat wel.
En dat lees je ook terug in Lieve Joost. Veel van deze vrienden schrijven over woedende mails die ze ’s nachts ontvingen, over de verbijstering waarmee ze Zwagermans zwarte gemoed beschouwden, over jaren waarin ze elkaar boos niet spraken. A.F.Th. van der Heijden beschrijft Zwagerman als vriend, maar ook als dreigende gestalte in café De Zwart, klaar om ruzie te schoppen. Durlacher schrijft dat ze haar boezemvriend drie jaar niet zag vanwege een achteloze ruzie. Drie jaar van een mensenleven. Vrijwel iedereen in de bundel raakte hem kwijt. Nu is het afwachten of een nieuwe lezersgroep hem nog zal weten te vinden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant