Radicaal-rechts Via omstreden denkers als Curtis Yarvin heeft de radicaal-rechtse internetcultuur het Witte Huis bereikt. De Franse politicoloog Arnaud Miranda analyseert de neoreactionaire ideeënwereld in Dark Enlightenment. „Trump wordt vooral gezien als een vehikel om een revolutionaire dynamiek te krijgen.”
Arnaud Miranda.
Politiek wetenschapper Arnaud Miranda, geboren in 1997, kent geen wereld zonder internet. „Daar vond ook mijn politieke bewustwording plaats”, zegt hij. Dus toen hij aan de eerbiedwaardige Parijse universiteit Sciences Po werkte aan een dissertatie over decadentietheorieën, was het voor hem vanzelfsprekend om na de geschriften van vroeg twintigste-eeuwse conservatieven als Carl Schmitt en Oswald Spengler ook online naar bronnen op zoek te gaan. Blogs van hedendaagse gezichtsbepalende ideologen van het neoreactionaire denken, zoals die van Trump-fluisteraar Curtis Yarvin of van de extreemrechtse cultfilosoof Nick Land, kwamen zo in zijn proefschrift terecht.
Arnaud Miranda: Dark Enlightenment. Hoe een nieuwe radicaal-rechtse ideologie de wereld verovert. (Les Lumières sombres). Vert. Hans E. van Riemsdijk. Alfabet, 208 blz. € 17, 99
Maar dat was buiten zijn hoogleraren gerekend. „Het was moeilijk mijn promotoren ervan te overtuigen dat blogs onderdeel van een proefschrift konden zijn”, vertelt hij in een bloedheet zaaltje in een nieuw gebouw van Sciences Po in Parijs. Het is hartje zomer, de campus is uitgestorven. „Oudere onderzoekers herkennen dit soort internetteksten niet meteen als deel van volwaardig ideologisch denken. Ik zag meteen de waarde”, lacht hij. „Daarom heb ik me misschien ook minder afgevraagd of deze beweging niet heel marginaal was.”
Sceptisch bleven zijn begeleiders tot op de dag van de verdediging van zijn proefschrift. Dat was in december 2024. Een maand later kwam Donald Trump terug in het Witte Huis en dook de naam Curtis Yarvin opeens overal op. De mysterieuze software-ontwikkelaar, als blogger vanaf 2006 bekend onder de naam Mencius Moldbug, pleit al jaren voor een soort technocratische monarchie ter vervanging van de democratie en is volgens Miranda uitgegroeid tot de „belangrijkste intellectuele figuur van de neoreactionaire stroming”. De Parijse professoren, zegt Miranda, konden er achteraf om lachen. „Er is duidelijk een kloof tussen de actualiteit en de stand van het academisch onderzoek. Maar als je wil begrijpen waarom uiterst rechts gedachtegoed nu relevant is, dan ontkom je er eigenlijk niet aan je in de rol van het internet te verdiepen.”
Stond Trump in zijn eerste termijn ideologisch nog vooral onder invloed van het nationaal-populistisch denken van alt-right-strategen als Steve Bannon, in zijn tweede termijn werd de neoreactionaire school – of ‘NRx’ in internettermen – belangrijker. Het deel van zijn proefschrift waar bij de professoren zoveel twijfel over was, dat over Yarvin en andere technofascistische denkers die voortkomen uit een radicaal-rechtse internetcultuur, heeft hij bewerkt tot een publieksboek dat in Frankrijk eerder dit jaar onverwacht een bestseller werd. Onder de titel Dark Enlightenment (‘Duistere Verlichting’, een term van Nick Land) is het nu ook in het Nederlands verschenen.
„Alt-right is zeker niet helemaal verdwenen, maar tijdens Trumps eerste mandaat en zeker tijdens de campagne in 2024 kwamen daar twee stromingen bij: het post-liberalisme van religieus conservatieven als Adrian Vermeule, Rod Dreher of Patrick Deneen. Zij zien het christelijk geloof als hoeksteen van de samenleving en vinden dat het liberale individualisme traditionele gemeenschappen afgebroken heeft. Zij opereren op meer conventionele wijze, met denktanks en wetenschappers. Daarnaast kwam dus die groep neoreactionairen op. Die werd door wetenschappers veel minder bestudeerd omdat het inderdaad een tamelijk marginale groep is, voortgekomen uit alternatieve milieus rond Silicon Valley en uit de blogwereld. Maar juist deze groep is omarmd door mensen in het trumpisme.
„Alt-right was volgens mij in wezen nationaal-populistisch. Dat wil zeggen: gebaseerd op het idee van een uitverkoren volk, wit-christelijk Amerika, dat is verraden door de Democratische elites en bedreigd wordt, of zelfs vervangen, door een buitenlands volk. Dat volk had een leider nodig. NRx-ideologen zijn juist anti-populistisch en diepgaand elitistisch en zien het populisme als een soort ontspoorde vorm van democratie. Zij willen een eind maken aan de democratie. De staat moet niet langer een entiteit zijn die met legitimatie van het volk het algemeen belang vertegenwoordigt, maar omgevormd worden tot een zo efficiënt mogelijk functionerend bedrijf.”
„Dat begint natuurlijk met Yarvin, die ik beschouw als grondlegger van deze beweging. Hij zegt: de werkelijkheid moet je bekijken zoals die is, zonder morele of metafysische kanttekeningen. Vragen over rechtvaardigheid of gelijkheid in de politiek moet je volgens hem buiten beschouwing laten, alleen machtsverhoudingen zijn van belang. Kijk je met deze formalistische bril naar een staat, zegt hij, dan zie je dat iedere staat in feite niet meer is dan een onderneming die op een bepaald grondgebied veiligheid en soevereiniteit garandeert. Alleen langs die maatstaven kun je beoordelen of staten goed of slecht functioneren, net zoals bedrijven. Democratie, concludeert Yarvin, is een buitengewoon inefficiënte manier om een staat te organiseren.”
„Een democratie is instabiel: het bestuur wordt voortdurend vervangen als gevolg van verkiezingen. Bovendien moeten politici het volk overtuigen, wat ze ertoe aanzet beloften te doen die niet noodzakelijkerwijs rationeel zijn. Dat leidt tot steeds meer bureaucratie.”
„Dus wil hij een staatsgreep. Niet een staatsgreep door de massa, maar een technocratische staatsgreep om toe te werken naar wat hij een monarchie noemt. Die monarchie is in feite een bestuursvorm die in Silicon Valley heel gebruikelijk is: een topman die benoemd wordt door een raad van bestuur en daar verantwoording aan aflegt, maar zelf de facto alle zeggenschap heeft.”
„Volgens Yarvin wel ja. Met als enige probleem dat er in zijn optiek een macht is die deze transitie probeert te verhinderen: ‘de kathedraal’. Zo noemt hij het verbond tussen wetenschappers en media dat politieke leiders ervan weerhoudt rationele beslissingen te nemen. Dus voordat je de democratie in een monarchie kunt veranderen, moet eerst de kathedraal afgebroken worden.”
„Het is geen institutionele denkrichting, nee. Ik spreek daarom liever van een constellatie van ideeën. Dat woord komt van Martin Mulsow, een theoreticus, die stelt dat een ideologie nooit simpelweg een doctrine van één auteur is, maar het resultaat van een wisselwerking tussen actoren, teksten en media. In dit geval gaat het om veel mensen die op het internet opereren, vaak onder pseudoniem.”
„Dat hangt ervan af. Als je de sociale achtergrond van deze actoren wil kennen, dan moet je weten wie er achter de pseudoniemen schuilgaan. Vanuit het perspectief van een ideeëngeschiedenis is het niet bezwaarlijk. Integendeel, het is interessant om zo’n relatief nieuwe vorm van organisatie te bekijken. En pseudoniemen zijn er binnen de radicale politieke bewegingen natuurlijk altijd geweest.”
„Ja, maar het is niet zo dat onbekende bloggers van de ene op de andere dag de touwtjes in handen kregen of zoiets. Wat ik schrijf is dat de trumpistische vleugel van de Republikeinse partij zich sommige ideeën heeft toegeëigend. Ondernemer Peter Thiel speelde daar een centrale rol in. Hij steunde Trump al in 2016 en zag snel de beperkingen van het nationaal-populisme als je tot een werkelijke politieke revolutie wil komen. Hij bracht de NRx-ideologen in contact met politieke en economische actoren en investeerde in de start-up van Yarvin, waardoor die financieel meer vrijheid kreeg. Thiel bracht vervolgens de latere vicepresident J.D. Vance en Trump-adviseur Michael Anton in contact met zijn ideeën. Het zijn deze en andere mensen in de omgeving van Trump die de ideeën hebben omgezet in beleidsvoorstellen.”
„Jonge stafmedewerkers in het Witte Huis en elders in de Amerikaanse overheid hebben de politieke cultuur volledig veranderd. Ze zijn via het internet gevormd en gepolitiseerd. De internetcultuur en de uiterst rechtse contracultuur online hebben ze weten te integreren. Het sloeg aan omdat het vocabulaire sowieso aan het veranderen was. Terwijl het neoconservatisme, dat bij de Republikeinen lang dominant was, buitenlandse interventies moreel en religieus legitimeerde, koos Trump aanvankelijk voor isolationisme.
„Dat bleek snel onhoudbaar, waarna hij een pragmatischer positie innam. Toen kwamen de ideeën uit de neoreactie in beeld. Bijvoorbeeld Yarvins pleidooi voor een vorm van imperialisme zonder morele of religieuze overwegingen, zoals we zagen in Venezuela. Je ziet het ook in Trumps nationale veiligheidsstrategie. Die is, naar verluidt, grotendeels door Michael Anton geschreven. Het is een fascinerend document, vooral omdat het zo nadrukkelijk amoreel is.”
„Nee, zeker niet. Maar er is een verandering gaande in de manier waarop macht wordt uitgeoefend. Yarvin zelf dacht in januari 2025 dat Trump het niet aan zou durven, maar zes maanden later merkte hij verbaasd op dat Trump al halverwege de Rubicon was. Ze zien Trump vooral als een vehikel om een soort revolutionaire dynamiek te krijgen, maar in hem zelf hebben ze eigenlijk weinig vertrouwen: hij gaat voor hen nog te veel uit van de wil van het volk. Yarvin heeft hem vaak beschreven als een Caesar, de tussenfiguur op weg naar het Romeinse keizerrijk. Over J.D. Vance zijn ze hoopvoller omdat hij ideologisch meer coherent overkomt. Maar dat kan volgens mij juist ook zijn zwakte zijn. Door zijn ideologische onbepaaldheid slaagt Trump er beter in de verschillende stromingen in de partij bij elkaar te houden.”
„Niet echt. Je ziet wel dat die neoreactionaire ideeën via Franse ingenieurs in Silicon Valley overwaaien naar Frankrijk. Maar een deel van uiterst rechts is in Frankrijk, en elders in Europa, van oudsher antimodernistisch. Toen Yarvin in Frankrijk op bezoek ging bij schrijver Renaud Camus [de extreemrechtse ideoloog die de omvolkingstheorie populariseerde], liep dat behoorlijk verkeerd. Camus vond hem vulgair en een megalomaan. Politicus en oud-presidentskandidaat Éric Zemmour leek juist helemaal verkocht voor die technologische oplossingen. Die pleit nu voor robots in plaats van migranten om het werk te doen.”
„Dat die ideeën zo dicht bij de macht zijn, zie je eigenlijk alleen daar en tot op zekere hoogte in Argentinië. Voor uiterst rechts in Europa is er een belangrijk strategisch probleem: zij konden zich identificeren met Trumps nationaal-populisme. Nu hij veel imperialistischer is geworden, ligt dat ingewikkelder. Dat zie je bij Giorgia Meloni in Italië: zij was uitgesproken pro-Trump maar neemt inmiddels afstand. Die verwijdering draait volgens mij vooral om kwesties rond nationale soevereiniteit. Voor de Rassemblement National van Marine Le Pen speelt nog een heel ander probleem. Zij heeft jaren gewerkt om de Fransen ervan te overtuigen dat de RN een partij zoals alle andere is. Dan kun je niet opeens het einde van de democratie bepleiten.”
„Mijn boek is bedoeld als eerste analyse van een verschijnsel dat bij het grote publiek nog relatief onbekend is. De belangrijkste opgave was om de ideeën van de neoreactie helder te beschrijven, zodat iedereen begrijpt waar het over gaat. Het is het resultaat van onderzoek en probeert de wetenschappelijke nauwkeurigheid te betrachten die daarbij hoort. Maar het feit dat je geen activist bent, betekent niet dat je neutraal bent. Zoals ik schrijf, beschouw ik het neoreactionaire gedachtegoed als een reële bedreiging voor de democratieën. Ik denk alleen dat je het publieke debat effectiever kunt dienen door mensen in staat te stellen hun eigen kritiek te formuleren.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie