Zo ben ik eigenlijk niet heeft iets weg van een typisch Noors familiedrama, waarin mensen vastzitten in familiepatronen en zich anders gedragen dan ze ‘werkelijk’ zijn. Het zijn de scènes over schaamte die het meest blijven hangen.
is hoogleraar literatuur- en cultuurgeschiedenis en recensent voor de Volkskrant.
Iedereen kent het: dat familiefeest waar je maar matig zin in hebt. Of de kerstdagen waar je tegen opziet omdat je weer wordt teruggeworpen in oude gezinspatronen. De spanningen lopen op, de bom barst. Het klassieke voorbeeld uit de rijke Scandinavische filmtraditie is Festen. Tijdens de 60ste verjaardag van zijn vader onthult zoon Christian dat die jarenlang zijn twee kinderen heeft misbruikt. In het drama dat volgt, laat de ene na de andere persoon zijn masker vallen.
De Noorse schrijfster Marie Aubert weet een soortgelijke onheilspellende sfeer op te roepen in Zo ben ik eigenlijk niet. Het is haar derde boek dat in een Nederlandse vertaling verschijnt. Ze debuteerde in 2016 met de verhalenbundel Mag ik met je mee naar huis; drie jaar later verscheen Volwassen mensen, dat in Noorwegen een doorslaand succes werd.
Haar thema’s: relaties, familieverhoudingen, losbreken en vastzitten, en bovenal: schaamte. Schaamte over wie je vroeger was of over onvervulde verlangens.
Zo ben ik eigenlijk niet beschrijft drie dagen uit het leven van een familie, die bij elkaar komt vanwege de confirmatie van de 15-jarige Linnea. Voor veel Noren is dat een belangrijk moment in hun leven. Tijdens een dienst treden de jongeren toe tot de lutherse kerk, waarbij ze traditionele kleding dragen. Sommigen kiezen voor een niet-religieuze variant met bijbehorende ceremonie.
Minstens zo belangrijk is het feest na afloop, waar het dure cadeaus en speeches regent. Dat diner is vaak nog belangrijker dan de ceremonie zelf.
Dat er een donkere wolk boven Linnea’s confirmatiefeest hangt, wordt al duidelijk in de openingszin van de roman: ‘Over twee dagen liggen alle kaarten op tafel. Of drie.’ Vader Bård heeft een buitenechtelijke relatie en is van plan zijn gezin te verlaten. Niemand weet dat nog, maar hij is van plan om het direct na het feest te vertellen.
Er is meer wat onderhuids broeit. Bårds zus, Hanne, heeft haar nieuwe geliefde meegebracht, een vrouw. Overigens trekt niet haar nieuwe relatie de meeste aandacht, maar het feit dat ze zo veel is afgevallen. Alle opmerkingen daarover worden haar al snel te veel: ‘Alsof ik een dakloze heroïnejunk was geweest die eindelijk was afgekickt en op ski’s de Zuidpool had bereikt.’
Het rijt de wond uit haar jeugdtrauma weer open, toen ze veel te dik was en elk gesprek thuis impliciet of expliciet om eten draaide.
Het contrast tussen haar vroegere zelf en wie ze nu is wordt op scherp gezet door de benepen familiesfeer en leidt tot vluchtgedrag. In de aanloop naar het confirmatiefeest lopen de spanningen zo hoog op dat Hanne haar toevlucht tot de plaatselijke kroeg zoekt en in een dronken toestand zoenend met de dirigent van het vroegere christelijke jeugdkoor eindigt. Ze heeft onmiddellijk spijt en biecht alles op aan haar vriendin.
Aubert laat overtuigend zien hoe oude gezinspatronen een leven lang doorwerken. Ze is op haar best wanneer ze schaamtevolle episodes beschrijft. Zo krijgt Hanne als corpulente tiener de kans om een solo in het koor te zingen. Ze denkt zelf dat dat louter uit medelijden gebeurt. Het loopt uit op een totaal fiasco.
Haar nicht Linnea zingt nu in datzelfde koor, maar worstelt met het onderhouden van vriendschappen. Ze schiet in een kramp door haar vriendin Ingrid te overladen met berichten, maar die dumpt haar genadeloos zonder nog iets van zich te laten horen (‘ghosten’ in hedendaags jargon).
En Bård, die op het punt staat zijn huwelijk op te blazen? Die vlucht vlak voor het confirmatiefeest naar zijn geliefde Kaia om haar te vertellen dat hij voor haar kiest. Dan neemt het verhaal een onverwachte wending, waarover ik niet zal uitweiden. Er volgt een uitbarsting op het familiefeest, maar ook die heeft een ander karakter dan je zou verwachten.
Zo ben ik eigenlijk niet heeft iets weg van een typisch Noors familiedrama, waarin mensen vastzitten in familiepatronen en zich anders gedragen dan ze ‘werkelijk’ zijn. Heel origineel is dat dus niet. Aubert vertrekt vanuit een bekend concept – de bom barst op een familiefeest – en maakt gebruik van een perspectiefwisseling, zoals we die ook vaak tegenkomen bij de bekendste schrijver uit Noorwegen, Karl Ove Knausgård. We kruipen afwisselend in de hoofden van de hoofdpersonages, waardoor de onderlinge verhoudingen geleidelijk aan meer reliëf krijgen. De stijl is rechttoe rechtaan, zonder al te veel opsmuk.
We kennen allemaal de oneliner van Tolstoj: ‘Gelukkige gezinnen lijken allemaal op elkaar, maar een ongelukkig gezin is altijd ongelukkig op zijn eigen manier.’ In dit geval zijn de pijnlijke gesprekken over eten en dik zijn het unieke ingrediënt van deze familietragedie. Het zijn de scènes over schaamte die het meest blijven hangen.
Marie Aubert: Zo ben ik eigenlijk niet. Uit het Noors vertaald door Liesbeth Huijer. De Geus; 192 pagina’s; € 21,99.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant