nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden Inlichtingendiensten waarschuwen voor extreemrechtse groepen die begrippen als ‘omvolking’ en ‘remigratie’ normaliseren. Met goede reden. Toch wringt er iets. Waarom blijft Den Haag maar vergeten wanneer en door wie die normalisering is begonnen?
Kenners weten: elk jaar in mei verschijnt het jaarverslag van de Commissie Stiekem. Officieel: de Commissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CIVD). De fractievoorzitters van de grootste partijen spreken er in het geheim met de diensten over de nationale veiligheid. Het jaarverslag geeft een – eerste – indicatie van de thema’s die daar passeren.
Dit jaar wil het CIVD-jaarverslag maar niet verschijnen. En 2025 wás nogal een jaar. Na de extreemrechtse geweldsexplosie op het Malieveld, op 20 september 2025, ontstond een openlijk conflict tussen de diensten en sommige partijen. NCTV en AIVD analyseerden dat de taal van de politiek „een voedingsbodem” voor politiek geweld is. „We moeten allemaal in de spiegel kijken, ook de politiek”, zei toenmalig AIVD-baas Erik Akerboom.
In de Kamer confronteerde Mirjam Bikker (CU) er Geert Wilders mee: „Wat hebben die woorden met u gedaan?” Wilders, op dat moment voorzitter van de CIVD: „Helemaal niets. Ik blijf doen wat ik doe.” Dat moeten daarna gezellige CIVD-vergaderingen geweest zijn.
Ik moest eraan denken toen NCTV en AIVD dinsdag een analyse over ‘façadepolitiek’ uitbrachten. Volgens de diensten beïnvloeden rechts-extremistische groepen het opinieklimaat achter „een verhulde versie” van hun denkbeelden, zodat ze acceptabeler overkomen. Ze doen dat online. Ze doen het door asielprotesten „te kapen”. Ze doen het in „partijen op de uiterste rechterflank”.
In werkelijkheid willen zij volgens de diensten de democratische rechtsorde onderuit halen en een ‘witte etnostaat’ vestigen. Ze zien ‘omvolking’ en ‘remigratie’ als geslaagde voorbeelden van de ‘normalisering’ van hun denken. Het stuk noemt enkele rechts-extremistische groepen bij naam. Onder meer White Lives Matter, de Geuzenbond, de Groot-Nederlandse Studentenvereniging en Voorpost. Enkele van hen vereren Hitler-Duitsland, zijn antisemitisch en vinden het ‘blanke’ ras superieur, aldus het stuk. Namen van politieke partijen ontbreken.
Toch geven sommige politieke prominenten, met een veel grotere megafoon dan al die groepjes, al jaren voedsel aan aanhangers van een ‘witte etnostaat’. Neem Thierry Baudet:
En ondanks dit alles werd Baudet in 2017 – zijn debuutjaar als Kamerlid – volkomen genormaliseerd. Hij werd politicus van het jaar. Het magazine van de Volkskrant publiceerde een eindejaarsinterview met glossyfoto’s van de FVD-voorman. „Ik word betaald om uit te stralen dat ik erin geloof”, zei Baudet, die van 2011 tot 2013 NRC-columnist was.
Met omvolking ging het niet anders. Al tijdens de algemene beschouwingen van 2015 omschreef Wilders de complottheorie zonder de term te noemen: „Het voortbestaan van ons land staat op het spel. Ons volk wordt vervangen.” Zijn partijgenoot Martin Bosma, de latere Kamervoorzitter, noemde de term daarna vele malen in de Kamer. „Daarmee bedoelen ze dat politici beleid invoeren dat op de lange termijn kan leiden tot het uitsterven van het blanke ras”, aldus de AIVD al in 2018.
De oplossing voor omvolking van rechts-extremisten is remigratie, aldus de analyse van NCTV en AIVD dinsdag. „Een verhullende term die in hun visie neerkomt op het gedwongen vertrek van mensen met een andere cultuur, religie of ‘ras’.” En een begrip met een lange geschiedenis in de Nederlandse politiek. De Centrumpartij van Hans Janmaat, later onterecht afgeschilderd als gematigd, bepleitte remigratie zevenmaal in zijn eerste verkiezingsprogramma. Pim Fortuyn wees remigratie in 2002 principieel af. Baudet herintroduceerde het in 2017. „Waar integratie niet lukt is remigratie de beste oplossing”, aldus het FVD-verkiezingsprogramma dat jaar.
Dus waar de diensten in 2026 waarschuwen voor ‘normalisering’ van remigratie, werd Baudet in 2017 politicus van het jaar nadat hij dit begrip had teruggebracht in de politiek.
Andere uiterst rechtse partijen gingen erin mee. De PVV noemde remigratie in 2021 „cruciaal” en omarmde de „gedwongen” variant. In 2023, toen Wilders zich ‘gematigd’ opstelde en de grootste werd, koos de PVV voor „verplichte remigratie” van „criminelen”. BBB ging daarna met de PVV regeren. BBB in 2025: „Op remigratie heeft te lang een taboe gerust.”
Bijzondere vermelding verdient hier JA21. Baudet liet zich eind 2020 gaan op een etentje met kandidaat-Kamerleden van FVD: „Bijna iedereen die ik ken is antisemiet”. Joost Eerdmans en Annabel Nanninga splitsten zich af en deden in 2021 als JA21 mee aan de Kamerverkiezingen. In hun verkiezingsprogramma namen ze het FVD-standpunt over remigratie met een lichte nuance over: „Daar waar integratie mislukt, kan remigratie een redelijke oplossing zijn.” In 2025 voegde de partij er „(her)invoering van remigratie-uitkeringen” aan toe.
En het zal weinig krantenlezers zijn ontgaan: JA21 is de favoriete politieke partner van de VVD in de kabinetsbesprekingen over de begroting voor 2027. Waar de diensten waarschuwen voor normalisering, kijkt de politiek weg.
Ook de Malieveldrellen van vorig jaar, toen ook het D66-kantoor werd aangevallen, komen terug in het stuk van dinsdag. De diensten schrijven: „Zowel in de media als in de politiek vond na de rellen discussie plaats over het rechts-extremistische gehalte van het geweld, waarbij sommigen dat niet benoemden of sterk relativeerden.”
Namen noemt het stuk niet. Maar feit is dat minister Eelco Heinen (Financiën, VVD) vorig jaar geen politiek geweld in de Malieveldrellen zag: „Je gaat dingen politiek maken die niets met politiek te maken hebben.” Op SBS6 vond journalist Wierd Duk het onjuist dat de rellen werden gepolitiseerd. Hij vroeg zich af of je over een extreemrechtse demonstratie kon spreken. De diensten: „Uitspraken van opiniemakers en politici kunnen van grote invloed zijn op meningen, uitingen en daden van burgers. Het bagatelliseren van rechts-extremistische betrokkenheid bij gewelddadigheden kan bijdragen aan de normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed.”
Vorig weekeinde herhaalden de Malieveldrellen zich met neonazi’s en antisemitische uitingen. Officieel waren politieke partijen afwezig. Maar NRC-collega Wilmer Heck onthulde dat er diverse FVD’ers bij waren, onder wie FVD-senator Eric Kemperman (ex-BBB).
In zekere zin begrijp ik wel dat de diensten in hun laatste analyse de rol van de politiek vrijwel onbenoemd laten. Vorig jaar stonden ze tegenover de toenmalige CIVD-voorzitter. Dat was allereerst te wijten aan Wilders, die weigerde rekenschap af te leggen en zich opnieuw volmaakt onverantwoordelijk gedroeg.
Maar blijvende politisering schaadt de geloofwaardigheid van de diensten en bedreigt uiteindelijk hun bestaansrecht. Ook principieel is de vraag of inlichtingendiensten ervoor zijn politici te wijzen op gevaren voor de democratie die zij zelf mede hebben veroorzaakt. Dat kan uiteindelijk alleen de democratie zelf.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
Het ongemakkelijke is nu dat de diensten blijven waarschuwen tegen ‘normalisering’ die de politiek voor het overgrote deel al heeft laten gebeuren. Het verrast me ook hoeveel mensen denken dat dit nog niet het geval zou zijn. In 2019 was FVD de grootste. In 2023 BBB. Later in 2023 de PVV. Partijen met verschillende posities binnen uiterst rechts. Maar stuk voor stuk met opvattingen die volgens de diensten in de categorie extreemrechts vallen.
Er staat veel op het spel. In Duitsland wordt de CDU, de partij die decennia het hart van de EU vormde, ernstig bedreigd door de extreemrechtse AfD. In de VS vindt de president zichzelf oneindig veel belangrijker dan de democratie. Je zou hopen dat Den Haag zich daarom realiseert dat aanhoudende binnenlandspolitieke strijd en gedreig met crisis nogal onlogisch is. Ook die vanzelfsprekendheid bestaat niet meer.
Onder de streep komt het erop neer dat dit land de eigen recente geschiedenis min of meer stelselmatig ontkent. Kabinet, Kamer, instituties, media en kiezers hebben de betekenis van de opkomst van uiterst rechts te lang onderschat. De gevaren voor de democratie zijn reëel. En wie zich niet openstelt voor de gevolgen van de eigen daden, is vermoedelijk ook ongeschikt voor een bijdrage aan de uitweg.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie