Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant.
‘Zullen we eens een dagje niet 650.000 dieren eten?’, stond op een poster voor op NS-stations. Onder een kalf, kip en big staat: ‘4 oktober, eet geen dieren-dag’. De NS verbood de poster.
Reclames mogen geen onjuiste gegevens bevatten, maar het duizelingwekkende getal van 650 duizend dagelijks opgegeten dieren was het probleem niet; het cijfer komt van Wageningen University & Research. Het spoorbedrijf wilde geen reclame ‘die aanleiding kan geven tot publiek debat’.
Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Nog los van de vraag hoe er dan wel posters van politieke partijen of ‘Wij eisen de nacht op’ kunnen hangen, kan de NS moeilijk beweren dat stations een neutrale publieke ruimte zijn. De website mediaopstations.nl verkoopt ruimte op treinstations vanwege hun impact; de perfecte plek om dagelijks met posters, bewegende beelden of ‘activatie’ (denk aan stands met colporteurs in felle kleuren die kleine blikjes cola uitdelen) honderdduizenden reizigers te bereiken.
Precies dat gebeurt rond trein en metro. Van de wanden van haltes aan de Amsterdamse Noord/Zuidlijn zijn grote stukken bedekt met tien meter lange, van vloer tot plafond strekkende advertenties met bewegende beelden van een streamingdienst, kledingplatform of alcoholmerk. Een online kledingbedrijf stuntte met een Weesperplein Takeover door de metrohalte met de meeste studenten volledig met reclames en beeldschermen te beplakken. Wie op Amsterdam Centraal uit de metro stapt, kan de letters Centraal Station en richtingwijzers naar uitgang of tram nauwelijks vinden tussen de filmpjes en schreeuwende letters over hippe alcohol. Daar komt bij dat reclames voor het eten van hamburgers en kroketten (vlees) zonder probleem op stations hangen.
Verder begrijp ik niet waarom commerciële communicatie neutraler of minder ingrijpend zou zijn dan een maatschappelijke boodschap. De streamingdienst weerhoudt mensen van het lezen van boeken en kranten – die bevredigt tegen geringe inspanning hun behoefte aan verhalen, waardoor lezen en denken achteruitgaan. Het kledingplatform blaast een van de meest vervuilende industrieën ter wereld aan. Fruitige alcohol brengt jonge meiden aan het zuipen.
Niet slechts de inhoud van reclames is weinig neutraal. Hun aanwezigheid alleen al beïnvloedt de mensen die eraan worden blootgesteld. Advertenties zijn schel, fel en luid om te doen wat ze moeten doen: aandacht trekken. Daarom is een omgeving vol reclame lelijk en bevat die veel prikkels. Uit onderzoek blijkt dat een prikkelrijke omgeving een negatieve invloed heeft op de psychische gezondheid – omgekeerd geldt dat een natuurlijke omgeving herstellend werkt bij mentale stress. En alsof esthetiek er niet toe doet. De mens vormt zijn omgeving die vervolgens weer de mens vormt; in een mooie, rustige sfeer zijn mensen gelukkiger.
De stad Amsterdam voert campagne om de mentale gezondheid te bevorderen. Hoe rijm ik dat met een gemeentelijke vervoerder die steeds grotere oppervlakten in de publieke ruimte verkoopt – inclusief ponten over het IJ – voor opdringerige advertenties? Vreemd genoeg is dat het werk van een links stadsbestuur; je zou verwachten dat het de commercie minder ruimte geeft dan een raadszaal vol marktfetisjisten. In plaats daarvan gaat het neoliberaal Londen achterna; peperduur, vuil en vol reclame.
Wie reist met het openbaar vervoer, ziet dat wat voelt als publieke ruimte, ook een commercieel geëxploiteerde plek is. Het gaat in dit land vaak over de vrijheid van meningsuiting, over of iemand een bepaalde boodschap mag uiten. Maar in de openbare ruimte speelt een andere vraag: wie heeft toegang tot mijn aandacht? Een bedrijf mag miljoenen betalen om mijn brein op te eisen, een maatschappelijke organisatie moet uitleggen waarom haar boodschap niet te ideologisch is.
Dat terwijl de democratie alleen bestaat bij een uitwisseling van ideeën, ideologische overtuigingen en belangen. De rechter gaf Wakker Dier gelijk en de poster hangt deze week op stations. Als iets de bedoeling is van de publieke ruimte, dan is het wel publiek debat.
Geen column meer missen?
Volg uw favoriete columnisten via de app. Klik op het belletje naast de auteursnaam.