Volksgezondheid Terwijl de Europa werkt aan een totaalverbod op PFAS, ziet het RIVM dat de meeste Nederlanders al minder van deze chemische stoffen in hun bloed hebben. Maar niet in Zeeuws-Vlaanderen.
In 2023 lieten bewoners rondom een 3M-fabriek in het Vlaamse Zwijndrecht bloedsamples afnemen, om de aanwezigheid van PFAS te meten.
De concentratie van PFAS in het bloed van de meeste Nederlanders is afgenomen. Nog altijd hebben de meeste mensen meer van de chemische stoffen in hun bloed dan veilig wordt geacht, maar een gedeeltelijke verbetering is zichtbaar. Dat blijkt uit een onderzoek dat het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) dinsdag heeft gepubliceerd.
PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn een groep van duizenden verschillende chemische stoffen, allemaal door mensen gemaakt. Ze zijn bekend geworden door de toepassing ervan in de antiaanbaklaag van pannen (merknaam Tefal), maar dat is slechts een fractie van het totale gebruik ervan. Ze zitten in alles, van gitaarsnaren en make-up tot hartpompen en brandbluisschuim. De stoffen breken nauwelijks of helemaal niet af, en een deel ervan is giftig. Omdat de stoffen sinds de jaren vijftig op enorme schaal zijn geproduceerd en via regenwater de wereld over reizen, krijgen mensen overal op aarde de stoffen binnen. Bij de dagelijkse blootstelling van Nederlanders is schade op het immuunsysteem mogelijk – de werking van vaccins zou bijvoorbeeld kunnen afnemen.
Een jaar geleden publiceerde het RIVM nog een onderzoek waaruit bleek dat vrijwel alle Nederlanders te veel PFAS in het bloed hebben. Dat onderzoek maakte echter gebruik van bloedsamples uit 2016 en 2017, maar sindsdien is de regelgeving rondom PFAS veranderd. Het nieuwe onderzoek, in samenwerking met bloedbank Sanquin, is actueler: de ruim negenhonderd samples zijn in 2025 afgenomen. Ongeveer 70 procent van de mensen in Nederland had in dat jaar dermate veel PFAS in het bloed dat effecten op het immuunsysteem niet uit te sluiten zijn. Het goede nieuws is dus dat de rest nu ónder de veilige grenswaarde zit, terwijl zij in 2017 erboven zaten.
Tegelijkertijd is er een groep mensen die op het eerste gezicht weinig aan dit nieuws heeft. Want in het bloed van inwoners van Zeeuws-Vlaanderen is het PFAS-gehalte juist gestegen. Het verschil met de rest van Nederland is vooral voor twee specifieke PFAS groot: Zeeuws-Vlamingen hebben tot wel zeven keer meer PFOS en PFHpS in het bloed.
Dat verschil kan te maken hebben met de vervuilde Westerschelde – vanuit de Antwerpse industrie migreren PFAS via grondwater naar die Zeeuwse wateren. Het gaat met name om historische vervuilingen van chemiebedrijf 3M in Zwijndrecht, nabij Antwerpen, dat in 2024 is gestopt met PFAS-productie. Hoe dat er precies toe leidt dat mensen in Zeeuws-Vlaanderen meer PFAS binnenkrijgen is onduidelijk: de belangrijkste drinkwaterbron is daar de Maas.
In het nieuwe onderzoek heeft het RIVM zich in het bijzonder gebogen over tien specifieke PFAS. Deze tien stoffen – waaronder de relatief bekende (en beruchte) PFOA en PFOS – komen vrij veel voor in voedsel en drinkwater, en hebben relatief grote gezondheidseffecten.
Er is een belangrijke afwezige in het bloedonderzoek: het RIVM heeft niet gezocht naar TFA (trifluorazijnzuur), het kleinste en meest voorkomende stukje PFAS. Veel andere PFAS-moleculen breken langzaam af in kleinere brokjes, tot uiteindelijk TFA. Dat lijkt oneindig lang te blijven bestaan: geen bacterie die er raad mee weet; geen zonnestraal sterk genoeg om het kapot te maken. Inmiddels is er geen regendruppel op aarde te vinden zonder. Wel is bekend dat TFA aanzienlijk minder giftig is dan andere PFAS, al is de laatste jaren duidelijk geworden dat het een effect op het hormoonstelsel heeft.
Het is aannemelijk dat de menselijke blootstelling aan TFA de laatste jaren wél is toegenomen, maar dit RIVM-onderzoek zegt daar nu niks over. De reden is dat TFA beter te meten is in urine, niet in bloed. Anders dan andere PFAS verlaat deze stof vrij snel de bloedbaan.
„Een verbod líjkt te werken”, zegt Joke Herremans van het RIVM voorzichtig tijdens een toelichting van het rapport aan journalisten. „Het is te vroeg om te zeggen: een trend is ingezet.” Toch lijkt dat wel degelijk een van de belangrijkste conclusies van dit onderzoek.
Hoe zit dat? Omdat van de tien PFAS langer bekend is dat ze schadelijk zijn, is hun gebruik op verschillende manieren beperkt in de Europese Unie. Voor bijvoorbeeld PFOS en PFOA – de twee typen die Nederlanders het meest in hun bloed hebben – gelden sinds respectievelijk 2006 en 2020 de strengste verboden; andere stoffen zijn gedeeltelijk verboden.
Dit is relevant omdat Europa toewerkt naar een totaalverbod, op alle duizenden verschillende PFAS in één keer. Sinds 2023 is Brussel daarmee bezig – Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden golden als aanjagers hiervan. Bij ongewijzigd beleid zal in de komende dertig jaar 4,4 miljoen ton PFAS in het milieu belanden, zo heeft het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) berekend, waarvan een deel in het menselijk dieet terecht zal komen. Alleen een totaalverbod kan grootschalige menselijke blootstelling voorkomen, is de gedachte.
Nu is er dus concreet bewijs van het nut van zo’n totaalverbod voor Nederland. Opvallend is bovendien dat de hoeveelheid PFAS in bloed daardoor niet alleen stagneert maar ook zelfs afneemt. De onafbreekbare stoffen zullen nog steeds ergens in het milieu terecht zijn gekomen, maar kennelijk minder in voedsel en drinkwater van mensen.
Via een omweg is het nieuws zo ook voor Zeeuws-Vlaanderen een opsteker. De PFAS-concentraties in het bloed van mensen daar zijn vergelijkbaar met die van de gemiddelde Nederlander in 2017, merkt RIVM-onderzoeker Rianne Nederlof op. Naarmate de toevoer van nieuwe PFAS naar Zeeland afneemt, zullen bewoners minder van de stoffen in hun bloedbaan kunnen terugvinden – met gezondheidswinst als gevolg.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie